Μια ψύχραιμη... ΆΛΛΗ ματιά... από τον Μιχάλη Χαιρετάκη : «..προσπαθώ να εξηγήσω τα γεγονότα που συμβαίνουν καθημερινά και που δεν φαίνονται λογικά με πρώτη ματιά»
Όσοι περιμένουν έναν τρίτο παγκόσμιο πόλεμο για να σημάνουν την "κατάρρευση της παγκόσμιας τάξης", ίσως απογοητευτούν. Η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται με fanfare και φλογερά πρωτοσέλιδα. Συνήθως καταρρέει… σιωπηλά.
Ο χάρτης δεν καίγεται. Ξεθωριάζει.
Τον τελευταίο χρόνο, τα σημάδια είναι παντού:
Η Ρωσία επιχειρεί να παγώσει την Ουκρανία μέσω του ενεργειακού πολέμου και της στρατηγικής φθοράς.
Οι ΗΠΑ επανενεργοποιούν το δόγμα Μονρόε σε εκδοχή realpolitik: Βενεζουέλα, Κούβα, Νικαράγουα.
Η Κίνα σιωπά επιδεικτικά σε χτυπήματα που κάποτε θα θεωρούνταν κόκκινες γραμμές, επιλέγοντας να παίξει το παιχνίδι μακράς διάρκειας.
Ποιος περίμενε ότι η Τεχεράνη θα βομβαρδιζόταν και το Πεκίνο δεν θα αντιδρούσε;
Ποιος φανταζόταν ότι η Ουάσιγκτον θα συζητούσε στα σοβαρά την αγορά της Γροιλανδίας;
Ποιος εξηγεί γιατί ο Μαδούρο βγαίνει από τη σκακιέρα χωρίς αντίσταση;
Δεν είναι “παράνοια”. Είναι μετάβαση.
Τι πραγματικά συμβαίνει;
Δεν υπάρχει κάποια “Μεγάλη Συμφωνία” μεταξύ ΗΠΑ, Κίνας και Ρωσίας. Υπάρχει όμως κάτι πιό χειροπιαστό:
Μια σιωπηρή κατανόηση ότι οι παλιές δομές δεν αποδίδουν πια.
Καμία αυτοκρατορία δεν αντέχει να ελέγχει δορυφορικά κράτη με το κόστος του Ψυχρού Πολέμου.
Καμία υπερδύναμη δεν μπορεί να επιβάλει πλήρως τη βούλησή της, αλλά όλες μπορούν ακόμα να καταστρέψουν τους πάντες.
Κι έτσι, γεννιέται ένας νέος παγκόσμιος “κανόνας”:
Κράτα τη φωτιά μακριά απ’ το σπίτι μου κάνε ό,τι θες έξω.
Από την παγκόσμια τάξη στην παγκόσμια σπατάλη επιρροής
Η Γεωστρατηγική γίνεται όλο και πιο τοπική. Οι μεγάλοι παίκτες αποσύρονται από “ασύμφορες” περιοχές, όχι για να τις χαρίσουν αλλά γιατί πλέον δεν έχουν την πολυτέλεια να τις διαχειρίζονται.
Η Ρωσία διαλέγει τους λίγους, κρίσιμους κόμβους επιρροής και αφήνει άλλους να γλιστρούν.
Η Κίνα κρατάει ενέργεια και data, όχι εδάφη και λιμάνια.
Οι ΗΠΑ μετατρέπουν την επιρροή τους σε πακέτα : κυρώσεις, συμβόλαια, αγορά πρώτων υλών, εξαγωγές.
Δεν υπάρχουν πια “εμπόλεμες γραμμές”. Υπάρχουν πληθυσμοί χωρίς ασπίδα.
Τι σημαίνει αυτό για τον απλό πολίτη;
Οι "συμμαχίες" δεν σημαίνουν προστασία.
Η "παγκοσμιοποίηση" δεν σημαίνει ασφάλεια.
Η "ενεργειακή μετάβαση" δεν σημαίνει σταθερότητα.
Ο νέος κόσμος δεν σε ρωτάει πού ζεις ή τι πιστεύεις. Σε ρωτάει:
Έχεις ενέργεια, δεδομένα, νερό, κοινωνική συνοχή;
Αν ναι, είσαι χρήσιμος.
Αν όχι, είσαι αναλώσιμος.
Καιτο AI;
Η σιωπή γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι απουσία ενδιαφέροντος. Είναι φόβος.
Όλοι γνωρίζουν πως αν υπάρξει απότομο άλμα είτε στη στρατιωτική AI, είτε στην οικονομική πρόβλεψη, είτε στον κοινωνικό έλεγχο ο παίκτης που το πετύχει θα σπάσει το "σιωπηρό μορατόριουμ".
Αυτό το φοβούνται περισσότερο κι από τον πόλεμο.
Το μέλλον;
Δεν είναι πόλεμος. Είναι διάσπαση.
Περισσότερα μπλοκ.
Λιγότερες βεβαιότητες.
Πολλαπλές αλήθειες ταυτόχρονα.
Ο κόσμος δεν αλλάζει με μάχες. Αλλάζει με την εγκατάλειψη παλιών σταθερών. Όταν τα ισχυρά κράτη πάψουν να προσποιούνται πως ελέγχουν τα πάντα τότε όλα αρχίζουν να κινούνται.
Και σήμερα, ακριβώς αυτό συμβαίνει.
Σημείωση προς μελλοντικούς ιστορικούς:
Αν ψάχνει κάποιος την αρχή της νέας εποχής, δεν θα τη βρεί σε μια μάχη. Θα τη βρεί στα συντονισμένα βλέμματα των ηγετών που κοίταξαν αλλού την κρίσιμη στιγμή.
Γιατί το πιο επικίνδυνο είδος παγκόσμιου πολέμου…
είναι αυτός που δεν ξεκινά ποτέ.
ΜΕΡΟΣ 1: Η ΚΙΝΑ Η ΣΙΩΠΗΛΗ ΔΥΝΑΜΗ ΠΟΥ ΕΜΑΘΕ ΝΑ ΜΗΝ ΠΑΙΖΕΙ
Η Δύση μετράει ισχύ με δείκτες, αριθμούς και πυραύλους.
Η Κίνα μετράει επιβίωση με ροές: δεδομένων, ενέργειας, πληροφοριών, και υπακοής.
Δεν φαίνεται ν’ αντιδρά. Αλλά ίσως απλώς να μην θέλει να αντιδρά.
Ίσως η νέα μορφή δύναμης είναι να παραμένεις ακίνητος όταν όλοι σε σπρώχνουν.
Η παλιά αυτοκρατορία που αρνείται τον ρόλο της
Η Κίνα έχει τον πληθυσμό, τη βιομηχανία, τα logistics και την τεχνολογία για να παίξει το παιχνίδι των μεγάλων. Αλλά δεν το κάνει. Δεν στήνει στρατιωτικές βάσεις στον κόσμο. Δεν αναμιγνύεται σε συγκρούσεις. Ακόμα και η πρωτοβουλία «Μία Ζώνη Ένας Δρόμος» (BRI) έχει πια χαμηλώσει τους τόνους.
Η Κίνα δεν προσπαθεί πια να κυριαρχήσει. Προσπαθεί να μην καταρρεύσει.
Και αυτή είναι η ουσιαστική στροφή που διαφεύγει από τους περισσότερους αναλυτές.
Από την ηγεμονία στον έλεγχο ζημιών
Η στρατηγική του Πεκίνου έχει αλλάξει. Από την επεκτατικότητα του 2010, περάσαμε σε μια αόρατη υποχώρηση. Οι κινεζικές επενδύσεις στο εξωτερικό μειώνονται. Οι γεωπολιτικές φιλοδοξίες μετατρέπονται σε συντήρηση συστήματος.
Δεν βλέπουμε «αντίποινα» για Ιράν, ούτε προσπάθεια να συγκρατήσει τη Βενεζουέλα. Δεν είναι αδυναμία είναι σιωπηλή παραδοχή πως η διατήρηση της εσωτερικής σταθερότητας είναι προτεραιότητα μεγαλύτερη από οποιαδήποτε "σφαίρα επιρροής".
Η Κίνα αποδεσμεύεται από τα δορυφορικά κράτη γιατί δεν τα χρειάζεται πια.
Όποιος δεν έχει αξία σε data, ενέργεια ή τεχνολογικό leverage, απλώς κόβεται.
Το “δεν αντιδρώ” είναι το νέο “ελέγχω”
Για να κατανοήσεις τη στρατηγική της Κίνας, πρέπει να σταματήσεις να σκέφτεσαι με δυτικούς όρους. Η επίθεση δεν είναι πάντα ισχύς. Η άμυνα δεν είναι πάντα φόβος.
Η Κίνα επιλέγει να μην απαντά, γιατί το κόστος ενός μετώπου είναι μεγαλύτερο απ’ ό,τι αντέχει η εσωτερική της συνοχή.
Η οικονομία της έχει χτυπηθεί από τον real estate τομέα. Η νεολαία της δεν βρίσκει δουλειά. Η παραγωγική της μηχανή είναι εκτεθειμένη σε εξαρτήσεις τεχνολογίας. Και το κόμμα το ξέρει.
Η Κίνα παγώνει. Όχι επειδή δεν μπορεί αλλά επειδή ξέρει τι θα σπάσει αν κινηθεί.
Ο σιωπηλός έλεγχος: AI, δεδομένα, εξαγωγές ελέγχου
Αντί για επεκτατισμό, η Κίνα εστιάζει σε καθετοποιημένο έλεγχο. Επενδύει στην τεχνητή νοημοσύνη αλλά όχι σαν τη Δύση. Όχι για εφαρμογές χρήσης. Για εφαρμογές ελέγχου.
Facial recognition
Predictive policing
Κοινωνική βαθμολόγηση.
Παρακολούθηση του λόγου.
Έλεγχος ροών πληροφορίας.
Αυτός είναι ο «στρατός» της Κίνας. Και εξάγεται ήδη.
Δεν θα δεις κινεζικά τάγματα στο Καράκας. Αλλά θα δεις κινεζικές πλατφόρμες παρακολούθησης στην Αφρική. Δεν θα δεις αντίποινα για το Ιράν. Αλλά θα δεις κινεζικά routers σε ευρωπαϊκά κράτη.
Ο νέος πόλεμος δεν είναι στρατιωτικός
Η Κίνα δεν προετοιμάζεται για πόλεμο. Προετοιμάζεται για διάρκεια. Για μια νέα εποχή χαμηλής έντασης και υψηλού ελέγχου. Μια εποχή όπου οι αυτοκρατορίες δεν χτυπούν, απλώς αντέχουν περισσότερο απ’ τους άλλους.
Και σ’ αυτό, η Κίνα δεν είναι πίσω. Είναι μπροστά. Σιωπηλά. Μεθοδικά. Ψυχρά.
ΜΕΡΟΣ 2: Η ΡΩΣΙΑ Ο ΚΑΤΑΝΑΓΚΑΣΤΙΚΟΣ ΕΠΙΤΑΧΥΝΤΗΣ
Η Κίνα αποσύρεται προς τα μέσα. Οι ΗΠΑ αποσύρονται προς τα συμφέροντα.
Η Ρωσία, όμως, δεν έχει την πολυτέλεια να αποσυρθεί.
Η Ρωσία είναι η μόνη μεγάλη δύναμη που κινείται όχι επειδή θέλει, αλλά επειδή πρέπει.
Ο πόλεμος ως μονόδρομος
Αν η Κίνα χτίζει εσωτερική συνοχή και οι ΗΠΑ χτίζουν αφήγημα, η Ρωσία χτυπάει γιατί δεν έχει τίποτα άλλο να χτίσει.
Η οικονομία της δεν μπορεί να συγκριθεί ούτε ποιοτικά ούτε δομικά με της Δύσης. Το ΑΕΠ της στηρίζεται σε εξαγωγές ενέργειας και πρώτων υλών σε μια εποχή που ο κόσμος αναζητά απεξάρτηση από αυτά.
Το πολίτευμά της είναι όμηρος της ισχύος και όχι το ανάποδο.
Το Κρεμλίνο δεν μπορεί να επιβιώσει χωρίς εχθρό, χωρίς φόβο, χωρίς σύγκρουση. Και ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν είναι στρατηγική επιλογή. Είναι εσωτερική ανάγκη.
Χτυπώντας την ενεργειακή καρδιά της Ευρώπης
Από την αρχή της σύγκρουσης, ο πιο σημαντικός στόχος της Ρωσίας δεν ήταν το Κίεβο. Ήταν το Βερολίνο.
Ο απώτερος στόχος είναι η ενεργειακή αστάθεια της Ευρώπης: να την κρατήσει όμηρο ψυχολογικής εξάρτησης, ακόμα και αν δεν αγοράζει ρωσικό αέριο. Η Ρωσία καταλαβαίνει ότι ο φόβος αύξησης τιμών είναι πιο χρήσιμος από την ίδια την αύξηση.
Όταν χτυπάει τα ενεργειακά δίκτυα της Ουκρανίας, δεν τιμωρεί μόνο την Ουκρανία. Υπενθυμίζει στην Ευρώπη ότι ο χειμώνας μπορεί να γίνει όπλο.
Και αν ο κόσμος νομίζει πως το Κρεμλίνο έχει εξαντληθεί, κάνει λάθος: έχει απλώς μετατραπεί σε καταναγκαστικό μηχανισμό επιβίωσης. Όσο πιέζεται, τόσο θα σπρώχνει.
Η αυτοκρατορία των ερειπίων
Η Ρωσία δεν έχει πια δορυφόρους. Έχει πεδία μάχης. Ό,τι απέμεινε από την αυτοκρατορική της επιρροή είναι ερείπια, proxy ζώνες, και ασταθείς συμμαχίες.
Η Λευκορωσία είναι απλώς φέουδο.
Η Συρία παραμένει κουρέλι.
Η Αφρική δίνει ψίχουλα.
Το Ιράν συνεργάζεται, αλλά με δικούς του όρους.
Κι όμως: η Ρωσία διατηρεί επιρροή μέσω του χάους, όχι της σταθερότητας. Όπου δεν μπορεί να ελέγξει, φροντίζει να μην ελέγχει κανείς.
Η στρατηγική της είναι να σπείρει ανισορροπία στον αντίπαλο, όχι να επιβάλλει ισορροπία στον εαυτό της. Έτσι λειτουργεί το Κρεμλίνο. Όχι ως αρχιτέκτονας τάξης, αλλά ως καταλύτης διάλυσης.
Η παράταση της Ιστορίας με κάθε κόστος
Η Ρωσία δεν μπορεί να «κερδίσει». Μπορεί μόνο να εμποδίσει να κερδίσουν οι άλλοι. Το πραγματικό στοίχημα είναι να μην τελειώσει. Να παρατείνει τον χρόνο, να παγώσει τη σύγκρουση, να δημιουργήσει μια νέα “νεκρή ζώνη” στην Ευρώπη που θα παραμείνει ανοιχτή πληγή.
Αυτός είναι ο ρόλος της Ρωσίας στον νέο κόσμο: να τραβήξει τον χρόνο πίσω, ώστε να μην επιταχυνθεί το τέλος της.
Γιατί δεν μπορεί να σταματήσει
Η Ρωσία είναι σαν μηχανή που, αν σταματήσει να κινείται, καταρρέει. Ο Πούτιν δεν μπορεί να αποχωρήσει. Ο μηχανισμός εξουσίας δεν επιτρέπει κενό. Η κοινωνία δεν αντέχει τη φτώχεια χωρίς αφήγημα.
Άρα η κίνηση συνεχίζεται. Το καζάνι βράζει. Οι σύμμαχοι λιγοστεύουν. Η απελπισία μετατρέπεται σε επίθεση
Η Ρωσία δεν λειτουργεί ως ηγεμόνας πια. Λειτουργεί ως επιταχυντής αποσύνθεσης.
Αν το 20ό αιώνα τον όρισε η Ρωσική Επανάσταση, ίσως τον 21ο τον ορίσει ο ρωσικός επιθανάτιος ρυθμός.
ΜΕΡΟΣ 3: ΟΙ ΗΠΑ Η ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΧΩΡΙΣ ΠΙΣΤΗ
Η Αμερική κληρονόμησε την ηγεμονία του 20ού αιώνα όχι μόνο με στρατό, αλλά με αφήγημα. Ήταν η χώρα της ελευθερίας, της καινοτομίας, της δημοκρατίας. Η Pax Americana δεν βασίστηκε μόνο στην ισχύ, αλλά σε μια υπόσχεση: «μαζί μας θα έχετε μια καλύτερη ζωή».
Σήμερα, αυτή η υπόσχεση έχει σαπίσει. Όχι επειδή την απέρριψαν οι εχθροί της αλλά επειδή την πρόδωσαν οι ίδιοι οι κληρονόμοι της.
1. Η κατάρρευση του εσωτερικού συμβολαίου
Η εσωτερική πραγματικότητα των ΗΠΑ μοιάζει περισσότερο με μετα-αποκαλυπτικό τοπίο παρά με παγκόσμιο πρότυπο:
Το 1% των Αμερικανών κατέχει περισσότερο πλούτο από το υπόλοιπο 90%.
Η μέση διάρκεια ζωής πέφτει, εν μέσω επιδημίας οπιοειδών, ψυχικών διαταραχών και κατάρρευσης της δημόσιας υγείας.
Το εκπαιδευτικό σύστημα καταρρέει, ενώ 40% των νέων πιστεύουν ότι «το Αμερικανικό Όνειρο είναι μύθος».
Οι πόλεις-σύμβολα (Σαν Φρανσίσκο, Φιλαδέλφεια, Σικάγο) γίνονται ζώνες εγκατάλειψης, ναρκωτικών και κοινωνικής διάλυσης.
Μια αυτοκρατορία δεν πέφτει όταν χάνει μάχες πέφτει όταν χάνει την πίστη στο ίδιο της το αφήγημα. Και σήμερα, δεν πιστεύει κανείς. Ούτε εντός, ούτε εκτός.
2. Παγκόσμιος ηγέτης χωρίς όραμα
Η εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ δεν είναι πλέον στρατηγική. Είναι διαχείριση βραχυπρόθεσμων κρίσεων με PR όρους:
Αφγανιστάν: ταπεινωτική αποχώρηση, 20 χρόνια πολέμου για να επιστρέψουν οι Ταλιμπάν.
Ουκρανία: proxy πόλεμος χωρίς ορίζοντα, με τις ΗΠΑ να “κάνουν ότι βοηθούν” και την Ευρώπη να πληρώνει το τίμημα.
Ισραήλ-Γάζα: στήριξη χωρίς όρους που διαλύει κάθε υπόλοιπο διεθνούς αξιοπιστίας.
Το αφήγημα «προστάτης της διεθνούς νομιμότητας» έχει αντικατασταθεί από κάτι πιο κυνικό: «κάνουμε ό,τι μας συμφέρει σήμερα».
Το αποτέλεσμα; Χώρες όπως η Σαουδική Αραβία, η Ινδία και η Βραζιλία παίζουν πλέον σε δύο ταμπλό. Δεν εμπιστεύονται τις ΗΠΑ τις χρησιμοποιούν.
3. Η άνοδος των τεχνοκρατών και η πτώση των ηγετών
Η Αμερική δεν κυβερνάται πλέον από πολιτικούς με όραμα αλλά από clusters εξουσίας: think tanks, Silicon Valley, BlackRock, Vanguard, στρατιωτικό-βιομηχανικό σύμπλεγμα.
Το Κογκρέσο μοιάζει περισσότερο με θέατρο παρά με όργανο διακυβέρνησης.
Οι εκλογές δεν είναι επιλογή πορείας είναι επιλογή ποιος θα διαχειριστεί την παρακμή.
Ακόμα και η τεχνητή νοημοσύνη (AI), πεδίο όπου οι ΗΠΑ είχαν το απόλυτο προβάδισμα, μετατρέπεται σε απειλή:
Όχι γιατί θα καταστρέψει τον κόσμο.
Αλλά γιατί θα επιταχύνει την ανισότητα, την ανεργία, την πολιτική ριζοσπαστικοποίηση και την απώλεια του νοήματος.
Η Αμερική χάνει τον έλεγχο της ίδιας της εφεύρεσής της.
4. Η ήσυχη διάλυση μιας υπερδύναμης
Δεν θα υπάρξει “μεγάλος πόλεμος” για να καταρρεύσει η Αμερική.
Δεν θα δούμε σημαίες να καίγονται ούτε το Πεντάγωνο να βομβαρδίζεται.
Θα δούμε κάτι χειρότερο:
μια υπερδύναμη που σβήνει σιγά-σιγά, χωρίς αφήγημα, χωρίς πίστη, χωρίς λόγο ύπαρξης.
O αμερικανικός θεός, το αφήγημα της ελευθερίας, της ευκαιρίας, του ηθικού ηγεμονισμού, έχει πάψει να μιλά.
ΜΕΡΟΣ 4: Η ΕΥΡΩΠΗ Η ΓΕΡΟΝΤΙΚΗ ΗΠΕΙΡΟΣ ΤΗΣ ΑΥΤΑΠΑΤΗΣ
«Εκεί που τελειώνει η Ιστορία, φυτρώνει η γραφειοκρατία.»
Η Ευρώπη δεν είναι παγκόσμια δύναμη. Είναι ένα ιστορικό μουσειακό σύμπλεγμα που επιμένει να παρουσιάζεται ως «ήπειρος αξιών».
Όμως οι αξίες, χωρίς ισχύ, είναι ευχολόγια.
Κι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει καταλήξει να είναι ένα πολιτικό θέατρο όπου ανακυκλώνονται δηλώσεις, επιτροπές, κυρώσεις και ιδεολογικά μανιφέστα αλλά χωρίς καμία κυριαρχική βούληση.
1. Η ήπειρος της παθητικής υπακοής
Η Ευρώπη επέλεξε ή καλύτερα, της επιβλήθηκε ο ρόλος του επιτηρητή της μετα-παγκοσμιοποίησης:
Ρυθμίζει το περιβάλλον, αλλά δεν παράγει τεχνολογία.
Ρυθμίζει το AI, αλλά δεν φτιάχνει chips.
Ρυθμίζει την ενέργεια, αλλά την αγοράζει από άλλους.
Η γερμανική «μηχανή» έχει διαλυθεί.
Η Γαλλία πασχίζει να κρατήσει το status της με πυρηνικές σκιές και αφρικανικά φαντάσματα.
Η Ιταλία, η Ισπανία και η Ελλάδα έχουν παραδοθεί στην οικονομική επιτροπεία και το ξεπούλημα.
Η Πολωνία και οι Βαλτικές χώρες λειτουργούν ως proxy των ΗΠΑ.
Το Ηνωμένο Βασίλειο εκτός πλέον έχει χάσει και τα προσχήματα και τον προσανατολισμό.
Καμία χώρα δεν ηγείται. Καμία χώρα δεν αποφασίζει.
2. Το υπαρξιακό κενό της ευρωπαϊκής ελίτ
Οι ευρωπαϊκές ηγεσίες πολιτικές, οικονομικές, τεχνοκρατικές δεν πιστεύουν πια σε τίποτα.
Ούτε στην ευρωπαϊκή ιδέα.
Ούτε στον άνθρωπο.
Ούτε στο μέλλον.
Αυτό που βλέπουμε είναι μια ένωση διαχειριστών παρακμής:
Αντί για λύσεις, παράγουν κανόνες.
Αντί για όραμα, ανακυκλώνουν κρίσεις.
Αντί για ελευθερία, επιβάλλουν «συμμόρφωση».
Το Green Deal έγινε εργαλείο ενεργειακής φτώχειας.
Η Ψηφιακή Στρατηγική έγινε αφορμή για λογοκρισία.
Η διεύρυνση έγινε εργαλείο γεωπολιτικού συμψηφισμού.
Το ΝΑΤΟ υποκαθιστά την κοινή πολιτική ασφαλείας.
Και οι λαοί απελπισμένοι ή απαθείς γλιστρούν προς τα άκρα.
3. Η Ευρώπη ως στρατηγική αποικία
Το σημείο καμπής ήταν ο πόλεμος στην Ουκρανία.
Αντί να επιβάλει ειρήνη, η Ευρώπη παρέδωσε την εξωτερική της πολιτική στην Ουάσινγκτον.
Αντί να διαφυλάξει την ενεργειακή της ασφάλεια, αυτοχειριάστηκε.
Αντί να λειτουργήσει ως πυλώνας πολυπολικότητας, επέλεξε τον ρόλο του δεκανικιού.
Η Ευρώπη είναι de facto κατεχόμενη από τις ΗΠΑ μέσω ΝΑΤΟ και από την Κίνα μέσω εμπορίου.
Απλώς δεν τολμάει να το παραδεχτεί.
4. Τι απομένει;
Η Ευρώπη είναι η ήπειρος του γήρατος:
Δημογραφικά, πολιτισμικά, τεχνολογικά.
Δεν έχει πια τον δυναμισμό να διεκδικήσει, ούτε τη σοφία να προστατεύσει.
Δεν είναι δύναμη ισορροπίας είναι παρατηρητής.
Δεν είναι ειρηνοποιός είναι πλυντήριο ευθυνών.
Δεν είναι καν παίκτης είναι προϊόν.
«Η Ευρώπη ζει σαν να έχει άλλη μία χιλιετία μπροστά της, ενώ στην πραγματικότητα είναι ήδη στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου.»
O κόσμος δεν καταρρέει αποσυντίθεται.
Κίνα, Ρωσία, ΗΠΑ, Ευρώπη:
Καθεμία με τον τρόπο της, παραιτείται από τη θέση της ως πυλώνας σταθερότητας.
Κανείς δεν θέλει να ηγηθεί όλοι θέλουν να επιβιώσουν.
Το αποτέλεσμα δεν είναι χάος από πόλεμο, αλλά ένα νέο είδος χάους:
Χάος απραξίας, υπεκφυγής και δομημένης αδιαφορίας.
Σε έναν τέτοιο κόσμο, η ισχύς δεν ανήκει πλέον στους στρατούς.
Ανήκει σε εκείνον που λέει την αλήθεια όταν όλοι σωπαίνουν.
Αλλά αυτό,
είναι το πιο επικίνδυνο πράγμα απ’ όλα.
Αυτό το κείμενο δεν είναι πρόβλεψη είναι διάγνωση. Ο κόσμος δεν θα καταρρεύσει σε μια νύχτα. Θα εξασθενεί σιγά-σιγά, μέχρι να μην αναγνωρίζεται.
Το ερώτημα δεν είναι αν θα συμβεί, αλλά αν θα το δούμε καθώς συμβαίνει.
ΜΕΡΟΣ 5: ΟΙ ΑΝΑΔΥΟΜΕΝΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΕΚΡΗΚΤΙΚΟ ΜΕΙΓΜΑ ΦΙΛΟΔΟΞΙΑΣ, ΕΛΛΕΙΨΗΣ ΔΟΜΗΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΠΑΡΑΝΟΙΑΣ
Οι λεγόμενες "αναδυόμενες δυνάμεις" Ινδία, Τουρκία, Πακιστάν, Σαουδική Αραβία, Βραζιλία, Νότια Αφρική, Ινδονησία, Ιράν δεν είναι απλώς "ο τρίτος κόσμος που πλουτίζει". Είναι νέες μορφές ισχύος, που όμως δεν μοιράζονται ούτε πολιτισμικά, ούτε γεωστρατηγικά θεμέλια. Το μόνο κοινό τους είναι ότι δεν θέλουν να υπακούν. Ήδη, όμως, μαθαίνουν τον πικρό νόμο της ισχύος: να έχεις επιρροή χωρίς να έχεις ευθύνη, είναι όνειρο που τελειώνει σε εφιάλτη.
1. Η Ινδία: Η υπερδύναμη που φοβάται να κοιτάξει τον εαυτό της
1,4 δισεκατομμύρια ψυχές.
Τεράστια ψηφιακή οικονομία.
Διαστημικά προγράμματα, πυρηνικά, αμυντικές βιομηχανίες.
Κι όμως η Ινδία είναι γεωπολιτικά αναποφάσιστη:
Δεν είναι με τη Δύση, δεν είναι με τη Ρωσία, δεν εμπιστεύεται την Κίνα. Είναι με τον εαυτό της. Και αυτό είναι επικίνδυνο.
Το εσωτερικό της σύστημα είναι μια εύθραυστη συμμαχία θρησκειών, εθνοτήτων και καστών. Το "Γκαρί" (συγκέντρωση) του Μόντι είναι μακριά από τις υγρές πνοές της Κάλκουτας και τις αιματηρές συγκρούσεις στο Μανιπούρ. Η Ινδία θέλει να παίζει παγκόσμια, αλλά δεν έχει επιλέξει αν θα είναι δημοκρατία ή θεοκρατία, ανοιχτή ή κλειστή, φιλελεύθερη ή αυταρχική.
Παίζει αμυντικά: Ενισχύει τις σχέσεις με τις ΗΠΑ και την ΕΕ, αλλά αγοράζει όπλα από τη Ρωσία. Αγκαλιάζει την Κίνα στο BRICS, αλλά προστατεύει τα σύνορα με στρατό. Σε μια εποχή που οι μεγάλοι ζητούν "ή με μας ή εναντίον μας", η Ινδία προσπαθεί να είναι "συν" όλους και "κατά" κανέναν.
Το ερώτημα: Μπορεί μια χώρα να είναι παγκόσμια δύναμη όταν το ήμισυ του πληθυσμού της ζει με λιγότερα από 5 δολάρια την ημέρα; Η απάντηση της Ιστορίας είναι πάντα η ίδια: όχι. Οπότε η Ινδία θα αναγκαστεί να διαλέξει. Και η επιλογή θα πονέσει.
2. Η Τουρκία: Ο εγγύτερος "αρπακτικός παίκτης"
Η Τουρκία δεν είναι μεγάλη δύναμη.
Είναι μεσαία δύναμη με αυτοκρατορικό σύνδρομο.
Κινείται με όρους:
επιρροής μέσω Bayraktar και στρατιωτικής βιομηχανίας
ενεργειακού ελέγχου σε Ανατολική Μεσόγειο,
και νεο-οθωμανικής ταυτότητας.
Η Τουρκία εκμεταλλεύεται τα κενά: στη Συρία, στη Λιβύη, στον Καύκασο, στα Βαλκάνια.
Δεν περιμένει συμμαχίες προσφέρει τον εαυτό της ως λύση σε κάθε στρατηγικό κενό. Αγοράζει S-400 από τη Ρωσία, F-35 ζητάει από τις ΗΠΑ, κλειδώνει το Βόσπορο, ανοίγει τα σύνορα για μετανάστες προς την ΕΕ. Είναι ο απόλυτος πολυσυλλεκτικός απρόβλεπτος στρατηγικός παίκτης.
Το ΝΑΤΟ την ανέχεται. Η Ρωσία την χρησιμοποιεί. Το Ισραήλ την παρακολουθεί.
Και η Ευρώπη… δεν έχει ιδέα τι να κάνει.
Ο Ερντογάν δεν κυβερνά μια χώρα κυβερνά μια στρατηγική. Όμως, μια στρατηγική χωρίς παραγωγική οικονομία, χωρίς κοινωνική συνοχή, χωρίς θεσμικά αγκυρώματα, είναι σαν να κτίζεις πύργο δίπλα σε χιονοστιβάδα. Ίσως να φτάσεις ψηλά για λίγο, αλλά ο θόρυβος της κατάρρευσης θα είναι μεγαλύτερος.
3. Το Πακιστάν: Πυρηνική σκιά χωρίς θεμέλιο
Ένα κράτος-παράδοξο:
Πυρηνικό οπλοστάσιο.
Ισχυρή μυστική υπηρεσία (ISI).
Οικονομία στα όρη της χρεοκοπίας.
Κοινωνία διχασμένη από θρησκευτικά ρεύματα και εξτρεμισμό.
Η θέση του Πακιστάν είναι στρατηγική: ανάμεσα στην Κίνα, την Ινδία και το Ιράν.
Αλλά δεν έχει δική του στρατηγική. Γίνεται στρατηγικό asset άλλων.
Η Κίνα το χρησιμοποιεί για πρόσβαση στον Ινδικό Ωκεανό (λόγω του λιμανιού της Γουαντάρ) και ως αντίβαρο ενάντια στην Ινδία. Η πρώην συμμαχία με το Αφγανιστάν ήταν το "στρατηγικό βάθος" του εναντίον της Ινδίας απώλεια που κόστισε. Το Ιράν τον βλέπει με καχυποψία λόγω των Σιιτικών μειονοτήτων.
Η μεγάλη του χρησιμότητα για τους παγκόσμιους παίκτες είναι απλή: Να μην καταρρεύσει ανεξέλεγκτα.
Αλλά η ιστορία της πυρηνικής εποχής μας έμαθε ένα απλό μάθημα: Όταν το κράτος αποσυντίθεται, τα πυρηνικά δεν φεύγουν. Απλώς αλλάζουν χέρια. Και αυτό είναι ο πραγματικός εφιάλτης της Πακιστανικής "σταθερότητας".
4. Ο υπόλοιπος Νότος: Πετρέλαιο, λαϊκισμός και ρευστά συστήματα
Η Σαουδική Αραβία επενδύει σε τεχνολογία και αθλητισμό, αλλά κυβερνά με αποκεφαλισμούς. Είναι η τελευταία απόλυτη μοναρχία που προσπαθεί να αγοράσει το μέλλον, αλλά δεν ξέρει τι θα κάνει με το παρόν της.
Το Ιράν είναι σε συνεχή «φάση αντίστασης» αλλά η κοινωνία του βράζει. Οι νέοι θέλουν ίντερνετ, όχι ιερους πολέμους. Και ο τελευταίος πόλεμος που κέρδισε ήταν πότε; Κανείς δε θυμάται.
Η Νότια Αφρική και η Βραζιλία αλλάζουν κυβερνήσεις πιο γρήγορα απ' ό,τι οι εταιρείες αλλάζουν CEOs. Η πολιτική τους είναι πλέον διαχείριση της ημερήσιας ρουτίνας, όχι δημιουργία πορείας.
Η Ινδονησία, αν και ήρεμη, θα αντιμετωπίσει κλιματική και πληθυσμιακή πίεση άνευ προηγουμένου.
Αυτό που λείπει από όλες αυτές τις χώρες είναι δομή εξαγώγιμης σταθερότητας.
Είναι, δηλαδή, ισχυρές προς τα έξω, αλλά ασταθείς προς τα μέσα. Και στην γεωπολιτική, όπως στη φυσική, η εσωτερική αστάθεια εξάγεται με την μορφή μετανάστευσης, τρομοκρατίας, ενεργειακών αναταράξεων και οικονομικών κραχ.
5. Και τώρα; Τι σημαίνει "αναδυόμενη" σε έναν κόσμο που βυθίζεται;
Οι αναδυόμενες δυνάμεις δεν πρόκειται να δημιουργήσουν νέο «μπλοκ».
Δεν θέλουν παγκόσμια ηγεμονία.
Θέλουν να επιβιώσουν με δικούς τους όρους.
Να μην τους κουνάει το δάχτυλο η Δύση. Να μην τους στραγγαλίζει η Κίνα. Να μην τους προσπερνά η Ιστορία.
Αλλά αυτό ακριβώς το πολυκεντρικό, ασταθές και εγωκεντρικό παζλ είναι το νέο πρόβλημα.
Δεν θα δούμε έναν Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Θα δούμε εκατοντάδες μικρούς, τοπικούς, ατελείωτους πολέμους στη Σομαλία, στην Υεμένη, στο Μυανμάρ, στο Κογκό όπου οι μεγάλες δυνάμεις θα πουλάνε όπλα και οι τοπικοί ηγέτες θα πουλάνε τις ψυχές τους.
Οι αναδυόμενες δυνάμεις θα είναι οι νέοι μεσίτες αυτής της νέας παγκόσμιας τάξης. Η Τουρκία θα μεσιτεύει μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας. Η Ινδία θα είναι ο εταίρος που χρειάζονται όλοι αλλά δεν εμπιστεύεται κανείς. Η Σαουδική Αραβία θα ορίζει την τιμή του πετρελαίου και της θρησκευτικής νομιμοποίησης.
Το παιχνίδι δεν τελειώνει. Απλά γίνεται πιο βρώμικο, πιο πολύπλοκο και πιο επικίνδυνο.
Και στο τέλος, ίσως η μεγαλύτερη αλήθεια είναι αυτή:
Σε έναν κόσμο που αποσυντίθεται, κανένας δεν "αναδύεται". Απλώς μερικοί βυθίζονται πιο αργά.
ΤΕΛΙΚΟ ΕΠΙΛΟΓΟΣ: Η ΔΙΑΣΠΑΣΗ ΕΙΝΑΙ ΤΩΡΑ
Κίνα, Ρωσία, ΗΠΑ, Ευρώπη, Αναδυόμενες Δυνάμεις όλοι είναι χαμένες ψυχές στον ίδιο καταρράκτη. Ο ένας προσπαθεί να επιπλέει, ο άλλος να ανατινάξει τη γέφυρα, ο τρίτος να πηδήξει στην απέναντι όχθη.
Το αποτέλεσμα δεν είναι ένας νέος κόσμος.
Είναι ένας παλιός κόσμος που καταρρέει σε διαφορετικές ταχύτητες.
Ο μεγάλος αγώνας του 21ου αιώνα δεν θα είναι για την κυριαρχία.
Θα είναι για την υπευθυνότητα.
Γιατί όταν όλοι θέλουν δικαιώματα και κανένας δεν θέλει ευθύνες, το μόνο που απομένει είναι η βαρβαρότητα. Και η βαρβαρότητα, όπως ξέρουμε, δεν έχει συντρόφους έχει μόνο θύματα και θύτες.
Ο κόσμος δεν καταρρέει.
Αποσυντίθεται.
Και εμείς, αν δεν προσέξουμε, θα είμαστε απλώς η σκιά που παραμένει όταν σβήσει το φως.
Οι αναδυόμενες δυνάμεις ως "Swing States": Ο Κόσμος ως ένα Ατελείωτο Παζάρι. Η σχολή της Τουρκίας.
Στον παλιό κόσμο, διάλεγες στρατόπεδο και έμενες εκεί μέχρι το τέλος. Στον κόσμο της αποσύνθεσης, η πίστη είναι πολυτέλεια που κανείς δεν αντέχει. Γεννιέται έτσι η εποχή των Γεωπολιτικών Swing States κρατών που λειτουργούν ως οι ρυθμιστές της παγκόσμιας ζυγαριάς.
Αυτές οι χώρες (Ινδία, Τουρκία, Βραζιλία, Σαουδική Αραβία) δεν ενδιαφέρονται να σώσουν το σύστημα. Ενδιαφέρονται να το δημοπρατήσουν.
1. Η ισχύς της "απιστίας" Η δύναμή τους δεν πηγάζει από τα τανκς τους, αλλά από το γεγονός ότι η ψήφος τους, η ενέργειά τους και η γεωγραφία τους είναι πάντα προς πώληση. Σήμερα υπογράφουν αμυντική συμφωνία με τις ΗΠΑ, αύριο ανοίγουν τα λιμάνια τους στα κινεζικά κεφάλαια, και μεθαύριο κλείνουν το μάτι στη Μόσχα για το πετρέλαιο. Δεν είναι αναποφάσιστοι· είναι κυνικά ρεαλιστές.
2. Το Παγκόσμιο Bazaar Η διπλωματία μετατρέπεται από πεδίο αρχών σε ένα σκοτεινό ανατολίτικο παζάρι. Κάθε κρίση είναι μια ευκαιρία για πλειοδοσία.
"Θέλετε να καταδικάσω τη Ρωσία; Τι μου δίνετε σε εξοπλισμούς;"
"Θέλετε να περιορίσω την Κίνα; Τι μου δίνετε σε επενδύσεις υποδομών;" Σε αυτό το παιχνίδι, ο νικητής δεν είναι ο πιο ισχυρός, αλλά ο πιο "επιτήδειος ουδέτερος".
3. Ο κίνδυνος του κενού Αλλά το πρόβλημα με τους "ρυθμιστές" είναι ότι δεν διαθέτουν το βάρος για να κρατήσουν τη δομή όρθια. Μπορούν να γείρουν την πλάστιγγα, αλλά δεν μπορούν να φτιάξουν τη ζυγαριά. Όταν οι μεγάλες δυνάμεις αποδυναμώνονται και οι Swing States παίζουν όλες τις πλευρές ταυτόχρονα, το αποτέλεσμα δεν είναι ισορροπία. Είναι μια διαρκής ρευστότητα, όπου καμία συμφωνία δεν κρατάει πάνω από μία σεζόν.
Στον κόσμο που αποσυντίθεται, τα Swing States είναι οι τυχοδιώκτες που χορεύουν πάνω στα ερείπια. Είναι απαραίτητοι για όλους, αλλά δεν τους εμπιστεύεται κανείς. Και το πιο επικίνδυνο; Όταν η αποσύνθεση φτάσει στο τέλος της, αυτοί οι παίκτες θα ανακαλύψουν ότι το να είσαι "ρυθμιστής" σε ένα χάος, σημαίνει απλώς ότι θα είσαι ο τελευταίος που θα καταβροχθιστεί.
Επίλογος: Η Ελλάδα, μια βάρκα δίπλα σε καταρράκτη
Η Ελλάδα πάσχει από μια ιστορική αυταπάτη: πιστεύει ότι οι «προστάτες» της θα την σώσουν επειδή είναι το «λίκνο του πολιτισμού» ή το «ανατολικό σύνορο της Δύσης». Στον κόσμο της αποσύνθεσης, αυτά τα αφηγήματα έχουν μηδενική αξία.
1. Η εγκατάλειψη του «δεδομένου» Σε ένα περιβάλλον όπου η ισχύς μετριέται με ροές (ενέργεια, data, logistics), η Ελλάδα πρέπει να γίνει απαραίτητη, όχι απλώς «πιστή». Η μονοδιάστατη προσκόλληση σε μια δύναμη που αποσύρεται (Ευρώπη) ή σε μια δύναμη που γίνεται κυνικά επιλεκτική (ΗΠΑ) είναι αυτοκτονική. Η Ελλάδα οφείλει να γίνει ο «διαμεσολαβητής ροών».
2. Το Τρίγωνο της Επιβίωσης: Ενέργεια Logistics Ασφάλεια Η χώρα δεν μπορεί να γίνει υπερδύναμη, μπορεί όμως να γίνει «βαλβίδα ελέγχου»:
Ενέργεια: Να μετατραπεί σε ηλεκτρική και αέρια γέφυρα μεταξύ Αφρικής, Μέσης Ανατολής και Ευρώπης. Όχι απλώς για να καταναλώνει, αλλά για να ελέγχει τη διέλευση.
Logistics: Το λιμάνι του Πειραιά και της Αλεξανδρούπολης δεν είναι απλές υποδομές· είναι τα «διόδια» της αποσύνθεσης. Όποιος ελέγχει την είσοδο στην Ευρώπη, έχει λόγο στο παζάρι.
Αποτροπή: Μια μεσαία δύναμη που περιβάλλεται από έναν «αρπακτικό παίκτη» (Τουρκία) δεν μπορεί να βασίζεται σε ξένες εγγυήσεις. Η ασφάλεια πρέπει να είναι καθετοποιημένη, τεχνολογική (AI drones, ηλεκτρονικός πόλεμος) και αυτόνομη.
3. Από την Επιτροπεία στην ιδιοκτησία της τύχης της. Η Ελλάδα πρέπει να σταματήσει να εξάγει «συμμόρφωση» και να αρχίσει να εξάγει «σταθερότητα». Σε μια περιοχή που φλέγεται (Βαλκάνια, Μέση Ανατολή, Λιβύη), το μοναδικό ακριβό προϊόν είναι η ασφάλεια. Η Ελλάδα πρέπει να γίνει ο περιφερειακός πάροχος αυτής της ασφάλειας, χτίζοντας δικές της συμμαχίες (Ισραήλ, Αίγυπτος, Ινδία κλπ) που δεν θα περνούν αναγκαστικά από τις Βρυξέλλες. Ταυτόχρονα θα πρέπει να αποβάλει την ραγιάδικη στάση του χατζηαβάτισμού αλλά να διδαχθεί απο την διπλωματία της Τουρκίας , όπως παλιότερα και η Οθωμανική αυτοκρατορία πήρε μαθήματα διπλωματίας από το Βυζάντιο.
4. Το εσωτερικό μέτωπο Καμία γεωπολιτική στρατηγική δεν αντέχει μια κοινωνία που αποσυντίθεται εσωτερικά. Η δημογραφική κατάρρευση και η φυγή εγκεφάλων (brain drain) είναι οι «σιωπηλές βόμβες» στα θεμέλια της χώρας. Αν η Ελλάδα δεν αποκτήσει παραγωγική βάση και κοινωνική συνοχή, θα καταλήξει να είναι μια πανέμορφη «νεκρή ζώνη» που απλώς θα αλλάζει χέρια μεταξύ των Swing States και των αυτοκρατοριών.
Η Ελλάδα πρέπει να μάθει να παίζει το παιχνίδι των Swing States χωρίς να χάσει την ψυχή της. Πρέπει να είναι αρκετά χρήσιμη ώστε να μην την εγκαταλείψουν, και αρκετά ισχυρή ώστε να μην μπορούν να την καταπιούν. Ποτέ όμως 100% δεδομένη άνευ όρων.
Στον κόσμο που αποσυντίθεται, η Ελλάδα δεν χρειάζεται «προστάτες». Χρειάζεται αντανακλαστικά. Γιατί όταν οι θεοί σωπαίνουν και οι αυτοκρατορίες αποσύρονται, μένουν μόνο όσοι ξέρουν να κολυμπούν στα ορμητικά νερά
το είδαμε εδώ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου