Ὁ Νῖτσε γιά τόν Ὄμηρο — Τά ἔπη ὡς ἡ ζωή τῆς Δύσης

του Constantin von Hoffmeister

 

Μία από τις κεντρικές ιδέες του Nietzsche είναι ότι η αντίθεση μεταξύ λαϊκής ποίησης και ατομικής ιδιοφυΐας είναι θεμελιωδώς λανθασμένη. Κάθε ποίημα πρέπει να περάσει από το δημιουργικό μυαλό ενός ατόμου, ακόμη και όταν εκφράζει τα συναισθήματα και τις παραδόσεις ενός ολόκληρου λαού. Ομοίως, κανένας μεγάλος ποιητής δεν βρίσκεται έξω από τη ζωή του πολιτισμού του. Το άτομο και η κοινότητα δεν μπορούν να διαχωριστούν τόσο έντονα όσο υποδηλώνουν πολλές σύγχρονες θεωρίες, επειδή η ιδιοφυΐα πηγάζει από τα βαθύτερα ένστικτα ενός λαού, ενώ παραμένει έργο ενός μοναδικού δημιουργού.

 ... η οικεία εικόνα του Ομήρου δεν είναι απλώς ένα ιστορικό γεγονός, αλλά αποτέλεσμα αιώνων πολιτισμικής ερμηνείας.

 Ο Friedrich Nietzsche τοποθετεί τον Όμηρο και τα έπη του στο επίκεντρο του δυτικού πολιτισμού, όχι απλώς ως προϊόντα ενός αρχαίου ποιητή, αλλά ως έργα που έχουν διαμορφώσει τη φαντασία της Ευρώπης για περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια. Υποστηρίζει ότι το μεγαλείο της Ιλιάδας και της Οδύσσειας δεν μπορεί να γίνει κατανοητό απλώς ρωτώντας ποιος τα έγραψε, επειδή αυτό το ερώτημα ανήκει σε μια πολύ ευρύτερη έρευνα για το πώς οι πολιτισμοί διατηρούν, μεταμορφώνουν και θυμούνται τα μεγαλύτερα δημιουργήματά τους. Τα έπη εκτιμώνται από τη δυτική ανθρωπότητα ως φαινομενικά τέλεια έργα τέχνης, θαυμάζονται από αμέτρητες γενιές και αντιμετωπίζονται ως πρότυπα που οι μεταγενέστεροι συγγραφείς μπόρεσαν να μιμηθούν αλλά ποτέ να ξεπεράσουν.

Ωστόσο, όσο πιο προσεκτικά τα εξετάζουν οι μελετητές, τόσο πιο αβέβαιη γίνεται η μορφή του Ομήρου. Ο ποιητής φαίνεται σχεδόν να διαλύεται κάτω από το βάρος του θρύλου, της παράδοσης και των αντικρουόμενων ερμηνειών. Ο Nietzsche δεν το βλέπει αυτό ως λόγο να εγκαταλείψει τον Όμηρο, αλλά ως πρόσκληση να σκεφτεί πιο βαθιά τη σχέση μεταξύ ιδιοφυΐας, ιστορίας και πολιτιστικής μνήμης. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι απλώς αν ο Όμηρος υπήρξε ως ένας άνθρωπος, αλλά γιατί αυτά τα ποιήματα έγιναν άρρηκτα συνδεδεμένα με το όνομά του και τι μας λέει αυτό για τον τρόπο με τον οποίο οι πολιτισμοί δημιουργούν τους ήρωές τους. 

Η διαρκής δύναμη της Ιλιάδας και της Οδύσσειας, με τα ζωντανά πορτρέτα του θάρρους, του πόνου, της επιστροφής στην πατρίδα και της ανθρώπινης αντοχής, αποδεικνύει ότι η μεγάλη λογοτεχνία έχει μια ζωή πέρα ​​από τις ιστορικές συνθήκες της δημιουργίας της. Σύμφωνα με τον Nietzsche, το καθήκον της κλασικής φιλολογίας είναι επομένως να κατανοήσει πώς δημιουργήθηκαν και γιατί συνεχίζουν να ασκούν τόσο εξαιρετική εξουσία στη δυτική φαντασία.

Ο Nietzsche υποστηρίζει ότι η κλασική φιλολογία δεν έχει απλή ή ενιαία ταυτότητα επειδή συνδυάζει την ιστορία, τη γλωσσολογία, την αισθητική και την εκπαίδευση σε έναν ενιαίο κλάδο του οποίου τα μέρη συχνά έλκονται προς διαφορετικές κατευθύνσεις. Μελετά το παρελθόν με επιστημονική αυστηρότητα, ενώ ταυτόχρονα αναζητά ιδανικά ομορφιάς και μεγαλείου που μιλούν στο παρόν. Αυτή η ένταση δημιουργεί σύγχυση τόσο μεταξύ των μελετητών όσο και στο ευρύτερο κοινό, ωστόσο ο Nietzsche επιμένει ότι ακριβώς αυτός ο άβολος συνδυασμός δίνει στη φιλολογία τη σημασία της. Αντί να είναι ένας στενός τεχνικός τομέας, βρίσκεται στο σημείο συνάντησης μεταξύ γνώσης, πολιτισμού και διαμόρφωσης του ανθρώπινου χαρακτήρα.

Ο Nietzsche πιστεύει ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος που αντιμετωπίζει η φιλολογία δεν είναι ο χλευασμός από τους ξένους, αλλά η απώλεια εμπιστοσύνης εντός των τάξεών της. Πολλοί απορρίπτουν τους φιλολόγους ως ψυχρούς ειδικούς που περνούν τη ζωή τους θαμμένοι σε ασήμαντες λεπτομέρειες, ενώ άλλοι επιτίθενται στον κλάδο επειδή διατηρεί ζωντανά ιδανικά που η σύγχρονη κοινωνία δεν επιθυμεί πλέον να τιμήσει. Ωστόσο, ο Nietzsche υποστηρίζει ότι η προσεκτική μελέτη της Ελλάδας προστατεύει τον ίδιο τον πολιτισμό διατηρώντας πρότυπα ευγένειας, ομορφιάς και πνευματικής σοβαρότητας. Χωρίς αυτή τη σύνδεση με τον κλασικό κόσμο, η τεχνική πρόοδος και η πολιτική ανάπτυξη από μόνες τους δεν μπορούν να αποτρέψουν την πολιτιστική παρακμή.

Ταυτόχρονα, ο Nietzsche παραδέχεται ότι η φιλολογία περιέχει μια εσωτερική αντίφαση. Η επιστημονική ανάλυση διασπά τα αρχαία κείμενα σε θραύσματα, συγκρίνει λέξεις και ανασυνθέτει την ιστορία, ενώ ο καλλιτεχνικός θαυμασμός λαχταρά να βιώσει τα έργα ως ζωντανά σύνολα. Ο μελετητής που αναλύει ένα αριστούργημα μπορεί άθελά του να καταστρέψει το ίδιο το θαύμα που τον ενέπνευσε για πρώτη φορά. Αυτή η σύγκρουση δεν μπορεί απλώς να εξαλειφθεί επειδή και οι δύο προσεγγίσεις ανήκουν στον κλάδο. Ο Nietzsche υποστηρίζει ότι η φιλολογία φτάνει στον πραγματικό της σκοπό μόνο όταν η επιστημονική ακρίβεια εξυπηρετεί και όχι αντικαθιστά την εκτίμηση του μεγαλείου.

Ο Nietzsche στρέφεται στο ομηρικό ζήτημα, παρουσιάζοντάς το ως το πιο ξεκάθαρο παράδειγμα αυτής της σύγκρουσης. Το πρόβλημα δεν είναι απλώς το αν ο Όμηρος υπήρξε ως ιστορικό άτομο, αλλά το πώς η σύγχρονη ακαδημαϊκή έρευνα θα πρέπει να προσεγγίσει την προέλευση της Ιλιάδας και της Οδύσσειας. Οι παλαιότερες γενιές αποδέχτηκαν τον Όμηρο χωρίς αμφιβολία, ενώ οι μεταγενέστεροι κριτικοί άρχισαν να διαχωρίζουν τα ποιήματα σε πολλά επίπεδα και συγγραφείς. Ο Nietzsche δεν απορρίπτει αυτές τις έρευνες, αλλά επιμένει ότι θα πρέπει να γίνουν κατανοητές ως μέρος μιας ευρύτερης αναζήτησης της αλήθειας και όχι ως πράξεις καταστροφής κατά της αρχαίας παράδοσης.

Ανιχνεύει την ιστορία της ομηρικής ακαδημαϊκής έρευνας από τους αρχαίους Έλληνες μέχρι τον Friedrich August Wolf, του οποίου το πιο σημαντικό έργο ήταν τα Προλεγόμενα στο Όμηρο (1795), στο οποίο αμφισβήτησε την παραδοσιακή πεποίθηση ότι ο Όμηρος ήταν ο μοναδικός συγγραφέας της Ιλιάδας και της Οδύσσειας. Οι αρχαίοι μελετητές πίστευαν ότι τα ποιήματα είχαν μεταδοθεί προφορικά πριν γραφτούν και αναγνώρισαν ότι οι μεταγενέστεροι εκδότες και βάρδοι είχαν τροποποιήσει μέρη τους. Ο Wolf αναβίωσε αυτά τα ερωτήματα στη σύγχρονη εποχή και έδειξε ότι ακόμη και οι πιο σεβαστές παραδόσεις πρέπει να εξεταστούν κριτικά. Για τον Nietzsche, αυτό αντιπροσώπευε μια σημαντική πρόοδο επειδή απέδειξε ότι η ιστορία μπορούσε να αμφισβητήσει τις κληρονομημένες πεποιθήσεις χωρίς να εγκαταλείψει τον σεβασμό για τα πολιτιστικά επιτεύγματα του παρελθόντος.

Ο Nietzsche υποστηρίζει ότι το ίδιο το όνομα Όμηρος άλλαξε νόημα με την πάροδο του χρόνου. Στην πρώιμη περίοδο, δεν αναφερόταν απαραίτητα σε έναν αναγνωρίσιμο ποιητή, αλλά χρησίμευε ως σύμβολο για ολόκληρη την παράδοση της ηρωικής επικής ποίησης. Μόνο αργότερα, καθώς η ελληνική καλλιτεχνική κρίση γινόταν πιο εκλεπτυσμένη, ο Όμηρος ταυτίστηκε ειδικά με την Ιλιάδα και την Οδύσσεια και τελικά έφτασε να αντιπροσωπεύει το υπέρτατο μοντέλο ποιητικής τελειότητας. Έτσι, η οικεία εικόνα του Ομήρου δεν είναι απλώς ένα ιστορικό γεγονός, αλλά αποτέλεσμα αιώνων πολιτισμικής ερμηνείας.

Μία από τις κεντρικές ιδέες του Nietzsche είναι ότι η αντίθεση μεταξύ λαϊκής ποίησης και ατομικής ιδιοφυΐας είναι θεμελιωδώς λανθασμένη. Κάθε ποίημα πρέπει να περάσει από το δημιουργικό μυαλό ενός ατόμου, ακόμη και όταν εκφράζει τα συναισθήματα και τις παραδόσεις ενός ολόκληρου λαού. Ομοίως, κανένας μεγάλος ποιητής δεν βρίσκεται έξω από τη ζωή του πολιτισμού του. Το άτομο και η κοινότητα δεν μπορούν να διαχωριστούν τόσο έντονα όσο υποδηλώνουν πολλές σύγχρονες θεωρίες, επειδή η ιδιοφυΐα πηγάζει από τα βαθύτερα ένστικτα ενός λαού, ενώ παραμένει έργο ενός μοναδικού δημιουργού.

Ο Nietzsche επικρίνει τη μοντέρνα πεποίθηση ότι οι ανώνυμες μάζες παράγουν μεγάλα έργα, ενώ οι μεμονωμένοι συγγραφείς απλώς τους δίνουν μορφή. Θεωρεί αυτό μια ψευδαίσθηση που γεννιέται από την παρεξήγηση της ιστορίας. Ο λαός διαθέτει ένστικτα και παραδόσεις, αλλά η τέχνη απαιτεί πάντα μια δημιουργική προσωπικότητα ικανή να δώσει σε αυτά τα ένστικτα ορατή έκφραση. Η μεγάλη λογοτεχνία, επομένως, δεν είναι ούτε προϊόν μεμονωμένης ιδιοφυΐας ούτε ενός απρόσωπου συλλογικού πνεύματος. Αναδύεται εκεί όπου ένα εξαιρετικό άτομο γίνεται η φωνή μέσω της οποίας μιλάει ένας πολιτισμός.

Ο Nietzsche είναι εξίσου επιφυλακτικός απέναντι στις προσπάθειες ανασύνθεσης της προσωπικότητας ενός συγγραφέα συναρμολογώντας θραύσματα βιογραφίας, ιστορικών περιστάσεων και ψυχολογίας. Τέτοιες μέθοδοι μπορεί να εξηγήσουν εξωτερικές επιρροές, αλλά δεν μπορούν να αποτυπώσουν τη μοναδική δημιουργική δύναμη που ορίζει την γνήσια ιδιοφυΐα. Όταν απομένουν μόνο τα έργα, οι μελετητές συχνά μπερδεύουν τις δικές τους προτιμήσεις με αντικειμενικές ανακαλύψεις. Ο Nietzsche προειδοποιεί ότι η αναγωγή του καλλιτεχνικού μεγαλείου σε μηχανικές εξηγήσεις αφαιρεί ακριβώς αυτό που το καθιστά άξιο μελέτης.

Σύμφωνα με τον Nietzsche, η τελειότητα των ομηρικών ποιημάτων δεν πρέπει να αναζητείται στον άψογο σχεδιασμό αλλά στην εξαιρετική δύναμη των μεμονωμένων σκηνών τους. Η Ιλιάδα δεν μοιάζει με μια τέλεια ενοποιημένη δομή αλλά με μια υπέροχη γιρλάντα υφασμένη από αμέτρητες λαμπρές εικόνες. Οι μεταγενέστεροι εκδότες μπορεί να επέβαλαν μεγαλύτερη οργάνωση, ωστόσο αυτό δεν μειώνει το καλλιτεχνικό επίτευγμα. Το διαρκές μεγαλείο των ποιημάτων έγκειται στη ζωντανή τους δύναμη και όχι στην αφηρημένη δομική συμμετρία.

Ο Nietzsche, επομένως, καταλήγει σε ένα εντυπωσιακό συμπέρασμα. Πιστεύει στην ύπαρξη ενός μεγάλου ποιητή πίσω από την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, αλλά δεν πιστεύει ότι αυτός ο ποιητής αντιστοιχεί στη θρυλική μορφή που παραδοσιακά ονομάζεται Όμηρος. Το ιστορικό όνομα ανήκει στον μύθο και την πολιτιστική μνήμη, ενώ το καλλιτεχνικό επίτευγμα ανήκει σε έναν εξαιρετικό αλλά τελικά άγνωστο δημιουργό. Ο θρύλος και το έργο δεν πρέπει να συγχέονται, παρόλο που και τα δύο έχουν γίνει αχώριστα στην ιστορία του δυτικού πολιτισμού.

Αντί να καταστρέφει το παρελθόν, ο Nietzsche υποστηρίζει ότι η φιλολογία το ανανεώνει συνεχώς. Οι προηγούμενες γενιές κληρονόμησαν αόριστες και συχνά κενές έννοιες για την αρχαιότητα. Μέσω της υπομονετικής μελέτης, αυτές οι έννοιες διαλύθηκαν, διορθώθηκαν και ξαναχτίστηκαν σε πιο σταθερά θεμέλια. Αυτό που στους κριτικούς φαίνεται ως κατεδάφιση είναι στην πραγματικότητα ανακατασκευή. Τα παλιά ονόματα παραμένουν, αλλά οι έννοιές τους γίνονται πλουσιότερες και ακριβέστερες επειδή έχουν δοκιμαστεί αντί να γίνουν αποδεκτές τυφλά.

Ο Nietzsche υπερασπίζεται επίσης τους φιλολόγους ενάντια σε εκείνους που τους κατηγορούν ότι δεν σέβονται τον αρχαίο πολιτισμό. Τα αριστουργήματα της Ελλάδας δεν επέζησαν απλώς από μόνα τους. Έπρεπε να ανακτηθούν μέσα από γενιές επίπονης εργασίας, κριτικής και ερμηνείας. Η φιλολογία δεν δημιούργησε τον αρχαίο κόσμο, αλλά τον αποκάλυψε και τον αποκατέστησε μετά από αιώνες παραμέλησης. Χωρίς αυτή την υπομονετική εργασία, μεγάλο μέρος της μεγαλύτερης κληρονομιάς της ανθρωπότητας θα είχε παραμείνει θαμμένο κάτω από την άγνοια και τις προκαταλήψεις.

Ο Nietzsche επιμένει ότι η μελέτη μεμονωμένων γεγονότων δεν είναι ποτέ αρκετή. Κάθε λεπτομέρεια πρέπει τελικά να κατανοηθεί μέσα σε ένα ευρύτερο φιλοσοφικό όραμα που δίνει ενότητα και νόημα στη γνώση. Η ακαδημαϊκή έρευνα χωρίς φιλοσοφία γίνεται μια ατελείωτη συσσώρευση ασύνδετων παρατηρήσεων, ενώ η φιλοσοφία χωρίς πειθαρχημένη μελέτη χάνει την επαφή με την πραγματικότητα. Τα δύο πρέπει να παραμείνουν αχώριστα αν η μάθηση πρόκειται να υπηρετεί τον πολιτισμό και όχι την απλή περιέργεια.

Ο Nietzsche εκφράζει την ελπίδα ότι η φιλολογία θα γίνει και πάλι μια πορεία προς τη σοφία αντί για μια συλλογή τεχνικών ασκήσεων. Ο μελετητής δεν πρέπει να αρκείται στην καταλογογράφηση θραυσμάτων του παρελθόντος, αλλά θα πρέπει να επιδιώκει να αποκαλύψει τις διαχρονικές αλήθειες που περιέχουν αυτά τα θραύσματα. 

Μόνο όταν η ιστορική γνώση καθοδηγείται από φιλοσοφική διορατικότητα, η φιλολογία εκπληρώνει τον ύψιστο σκοπό της, λειτουργώντας όχι απλώς ως επιστήμη των αρχαίων κειμένων, αλλά ως γέφυρα μεταξύ του μεγαλείου του παρελθόντος και της πνευματικής ζωής του παρόντος.

 

Ἀπό : eurosiberia.net

απόδοση: sxolianews.blogspot.com

 

 diodotos-k-t.blogspot.com