«Το πρόσωπο, που για χιλιετίες ήταν ο ιερός τόπος της ανθρώπινης έκφρασης και συνάντησης με τον άλλο, ανάγεται σε ένα σύνολο αλγεβρικών διανυσμάτων. Όταν το πρόσωπό μας γίνεται η ψηφιακή μας υπογραφή και ταυτόχρονα το μόνιμο διαβατήριό μας, η σφαίρα της ανωνυμίας εξαφανίζεται. Και χωρίς ανωνυμία, η ελευθερία στον δημόσιο χώρο απλώς παύει να υπάρχει». Αυτό έγραψε η Shoshana Zuboff το 2019 στο βιβλίο της «Surveillance Capital».
Η αναγνώριση προσώπου είναι μια βιομετρική τεχνολογία που αναγνωρίζει/επαληθεύει ένα άτομο αναλύοντας τα χαρακτηριστικά του προσώπου. Μέσω αλγορίθμων τεχνητής νοημοσύνης, αποτυπώνει μια εικόνα, μετρά βασικές παραμέτρους (απόσταση μεταξύ των ματιών, σχήμα μύτης και γνάθου) και τις μετατρέπει σε αριθμητικό χάρτη. Αυτό το «αποτύπωμα προσώπου» συγκρίνεται με τις υπάρχουσες βάσεις δεδομένων. Χρησιμοποιείται για την ασφάλεια συσκευών, τους συνοριακούς ελέγχους και την παρακολούθηση βίντεο, ανέκαθεν εγείρει σημαντικές συζητήσεις σχετικά με την προστασία της ιδιωτικής ζωής και τη μαζική παρακολούθηση, αλλά πολύ λίγοι διαμαρτύρονται για τις καταχρήσεις, επειδή τόσο οι Αρχές όσο και ο Στρατός φαίνεται να μην μπορούν να κάνουν χωρίς αυτό.
Η υιοθέτηση της αναγνώρισης προσώπου σε μεγάλη κλίμακα έχει πραγματοποιηθεί σε διάφορες φάσεις. Πριν από τη δεκαετία του 2010, η τεχνολογία υπήρχε ήδη, αλλά με υψηλά ποσοστά σφάλματος. Η υιοθέτηση σε μεγάλους αριθμούς, σε δημόσια συστήματα και συστήματα ασφαλείας, ξεκίνησε γύρω στο 2014-2015, χάρη στην έλευση της βαθιάς μάθησης και των συνελικτικών νευρωνικών δικτύων, δηλαδή μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης που αναλύουν εικόνες. .
Με την εισαγωγή του DeepFace (Facebook, 2014) και του FaceNet (Google, 2015), η ακρίβεια έχει ξεπεράσει το 97%, φτάνοντας σε επίπεδα συγκρίσιμα με αυτά της αναγνώρισης μεταξύ των ανθρώπων. Μεταξύ 2015 και 2018, κυβερνήσεις όπως της Κίνας (με έργα μαζικής παρακολούθησης όπως το Skynet και το Sharp Eyes) και διάφορες δυτικές αστυνομικές δυνάμεις (αεροδρόμια, συνοριακός έλεγχος και αστικές κάμερες) ενσωμάτωσαν τη σάρωση προσώπου σε πραγματικό χρόνο με τα δεδομένα εκατομμυρίων πολιτών, οι περισσότεροι από τους οποίους δεν γνώριζαν. Θέλουμε να μιλήσουμε γι' αυτό;
Ωστόσο, ας ξεκαθαρίσουμε αμέσως έναν ψευδή μύθο, που συνδέεται με το υποτιθέμενο σύστημα «Starlink Bio Face». Βιομετρική αναγνώριση προσώπου ατόμων από δορυφόρους που βρίσκονται σε χαμηλή τροχιά δεν υπάρχει. Οι πληροφορίες είναι το αποτέλεσμα μιας παρεξήγησης που γεννήθηκε στον Ιστό. Στην πραγματικότητα, το "Bio Face" είναι η εμπορική ονομασία μιας σειράς φυσικών βιομετρικών αναγνωστών (κονκάρδες και σάρωση προσώπου τοίχου για έλεγχο πρόσβασης σε γραφεία και εταιρείες) που παράγονται από μια ινδική εταιρεία που ονομάζεται Star Link Communication Pvt. Ε.Π.Ε. Δεν έχει καμία σύνδεση με τη SpaceX ή το δορυφορικό δίκτυο του Έλον Μασκ.
Και ας επιστρέψουμε στο αρχικό θέμα. Η ανάπτυξη και η υιοθέτηση της αναγνώρισης προσώπου δεν ακολουθεί έναν ενιαίο δρόμο: υπάρχει σαφής διαχωρισμός μεταξύ του στρατού/πληροφοριών και της σφαίρας πολιτικής/δημόσιας ασφάλειας, καθώς και ουσιαστικές διαφορές μεταξύ των ευρωπαϊκών και βορειοαμερικανικών ακτών.
Στον στρατιωτικό και επιχειρησιακό τομέα του ΝΑΤΟ, όσον αφορά την άμυνα, η τεχνολογία βρίσκεται σε προχωρημένη φάση πειραματισμού και τακτικής ολοκλήρωσης. Η Ατλαντική Συμμαχία διαχειρίζεται την Ομάδα Εργασίας για την Ανάπτυξη Βιομετρικών Στοιχείων του ΝΑΤΟ για τον καθορισμό κοινών προτύπων που επιτρέπουν στις ένοπλες δυνάμεις των χωρών μελών να μοιράζονται βιομετρικά δεδομένα στο πεδίο. Ο στόχος είναι η κυριαρχία της ταυτότητας, δηλαδή η εξάλειψη της ανωνυμίας στο θέατρο του πολέμου ή στις αντιτρομοκρατικές επιχειρήσεις.
Οι ένοπλες δυνάμεις (τόσο οι ΗΠΑ όσο και οι συμμαχικές χώρες) χρησιμοποιούν φορητά κιτ. Αυτές οι συσκευές συνδυάζουν λήψεις φωτογραφιών προσώπου, σάρωση ίριδας και δακτυλικά αποτυπώματα, διασταυρώνοντας δεδομένα σε πραγματικό χρόνο με κεντρικές βάσεις δεδομένων. Όλα είναι ενσωματωμένα με αλγόριθμους τεχνητής νοημοσύνης και ανάλυση ροών βίντεο τακτικών drones. Αυτή η τεχνολογία (που χρησιμοποιείται ευρέως από τους Ισραηλινούς στη Γάζα) χρησιμοποιείται για την εκ των υστέρων ή σχεδόν σε πραγματικό χρόνο αναγνώριση στόχων υψηλής αξίας, τη διαχείριση αιχμαλώτων πολέμου και τον έλεγχο των σημείων ελέγχου.
Στον Πολιτικό και Αστυνομικό τομέα, η διαχείριση της αναγνώρισης προσώπου για τη δημόσια τάξη λειτουργεί ελλείψει κοινού νομοθετικού οράματος.
Στις ευρωπαϊκές χώρες, η μη στρατιωτική χρήση υπόκειται στους αυστηρούς κανονισμούς του νόμου της ΕΕ για την τεχνητή νοημοσύνη (ο οποίος τέθηκε σε πλήρη λειτουργία μεταξύ 2024 και 2026) και του GDPR (Κανονισμός της ΕΕ για την προστασία δεδομένων). Ως εκ τούτου, η βιομετρική ταυτοποίηση σε πραγματικό χρόνο απαγορεύεται σε δημόσιους χώρους, με πολύ σπάνιες εξαιρέσεις (επικείμενη τρομοκρατική απειλή, αναζήτηση θυμάτων απαγωγής ή αναζήτηση υπόπτων σοβαρών εγκλημάτων εξουσιοδοτημένη από δικαστή). Η εκ των υστέρων ταυτοποίηση επιτρέπεται για δικαστικές έρευνες. Οι ευρωπαϊκές αστυνομικές δυνάμεις (π.χ. στη Γαλλία, την Ιταλία ή τη Γερμανία) χρησιμοποιούν την αναγνώριση προσώπου για να συγκρίνουν τα καρέ των καμερών ασφαλείας με φωτογραφίες που τραβήχτηκαν από κρατουμένους και καταχωρήθηκαν σε βάσεις δεδομένων της αστυνομίας.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η προσέγγιση ήταν ιστορικά πιο απορρυθμισμένη σε ομοσπονδιακό επίπεδο, αν και εξαιρετικά κατακερματισμένη σε τοπικό επίπεδο: Οι ομοσπονδιακές υπηρεσίες (FBI, DHS, ICE) κάνουν εκτεταμένη χρήση της αναγνώρισης προσώπου βασιζόμενοι σε κεντρικές βάσεις δεδομένων που περιέχουν εκατοντάδες εκατομμύρια πρόσωπα (συμπεριλαμβανομένων των αρχείων άδειας οδήγησης). Ιδιωτικές εταιρείες (όπως η Clearview AI) εξάγουν αυτόματα δεδομένα από ιστότοπους μέσω λογισμικού (global scraping) και τα προσφέρουν «αναλυμένα» στις υπηρεσίες επιβολής του νόμου της Βόρειας Αμερικής: μια πρακτική που απαγορεύεται από τις αρχές προστασίας δεδομένων στην Ευρώπη. Ως αντίδραση σε αυτό, αρκετές πολιτείες και δήμοι των ΗΠΑ έχουν ψηφίσει τοπικούς νόμους για την απαγόρευση ή τον περιορισμό της χρήσης βιομετρικών καμερών από τις αστυνομικές δυνάμεις της πόλης.
Όπως αναφέρθηκε, όταν πραγματοποιείται από ψηλά, η αναγνώριση προσώπου πραγματοποιείται με drones, αλλά αυτά τα μηχανήματα αντιπροσωπεύουν μόνο ένα από τα πολλά στοιχεία (και όσον αφορά τον πολιτικό τομέα, εξακολουθεί να αποτελεί μειοψηφικό μέρος) της υποδομής αναγνώρισης προσώπου. Τα μικρού έως μεσαίου μεγέθους drones (sUAS) λειτουργούν σε χαμηλά υψόμετρα (μεταξύ 10 και 150 μέτρων ύψος), ξεπερνώντας έτσι τα οπτικά όρια της δορυφορικής φωτογραφίας. Σε αυτά τα υψόμετρα, η ανάλυση των 4K/4K-Thermal καμερών, σε συνδυασμό με επεξεργαστές αφιερωμένους στην ενσωματωμένη τεχνητή νοημοσύνη (Edge AI), καθιστά την αναγνώριση προσώπου σε πραγματικό χρόνο εμπορική και στρατιωτική πραγματικότητα.
Όταν μιλάμε για αναγνώριση προσώπου στον στρατιωτικό ή πολιτικό τομέα, αναφερόμαστε σε ένα πολυεπίπεδο οικοσύστημα στο οποίο η βιομετρική τεχνολογία είναι ενσωματωμένη σε διαφορετικές πλατφόρμες.
Στον στρατιωτικό τομέα, τα drones χαμηλού υψομέτρου (UAV/sUAS) διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στις αποστολές εναέριας αναγνώρισης, αλλά η βιομετρική ταυτοποίηση γίνεται κυρίως μέσω άλλων ολοκληρωμένων εργαλείων. Μεταξύ αυτών, οι «Φορητές και Τακτικές Βιομετρικές Συσκευές» είναι η κύρια λειτουργία που χρησιμοποιείται από το πεζικό και τις ειδικές δυνάμεις. Είναι τερματικά πεδίου (παρόμοια με ανθεκτικά smartphone ή τακτικά tablet) με τα οποία οι στρατιώτες φωτογραφίζουν το πρόσωπο ατόμων σε σημεία ελέγχου, αναλύουν την ίριδα ή σαρώνουν δακτυλικά αποτυπώματα για να επαληθεύσουν την ταυτότητα του υποκειμένου σε πραγματικό χρόνο σε βάσεις δεδομένων πληροφοριών.
Υπάρχουν επίσης κάμερες υψηλής ευκρίνειας εγκατεστημένες στις περιμέτρους προηγμένων επιχειρησιακών βάσεων (FOB) για τον εντοπισμό γνωστών ατόμων ή απειλών πριν πλησιάσουν τις πύλες πρόσβασης, καθώς και κάμερες εγκατεστημένες σε τεθωρακισμένα οχήματα και περιπολικά οχήματα που αναλύουν τα πρόσωπα των ανθρώπων που βρίσκονται κατά μήκος των διαδρομών διέλευσης.
Στον πολιτικό τομέα, τα drones αντιπροσωπεύουν μια οριακή εξαίρεση, που χρησιμοποιείται σχεδόν μόνο για τη διαχείριση μεγάλων εκδηλώσεων ή εκθέσεων. Η ραχοκοκαλιά της αστυνομικής αναγνώρισης προσώπου αποτελείται από άλλες τεχνολογίες:
1) Σταθερές κάμερες Αστικής Βιντεοεπιτήρησης (CCTV) που αποτελούν την κύρια πηγή.
2) Συνοριακά κελιά και πύλες (e-Gates), δηλαδή αυτόματα συστήματα ελέγχου διαβατηρίων σε αεροδρόμια και λιμάνια (όπως αυτά που δραστηριοποιούνται στον χώρο Σένγκεν ή στις ΗΠΑ), όπου το πρόσωπο του επιβάτη συγκρίνεται 1 προς 1 με το τσιπ εγγράφων.
3) Οι κάμερες (bodycams) που φορούσαν στη στολή οι περιπολικοί. Σε ορισμένες δικαιοδοσίες (όπως οι ΗΠΑ ή το Ηνωμένο Βασίλειο) έχουν ρυθμιστεί για να εκτελούν αναγνώριση προσώπου ατόμων που σταματούν στο δρόμο. Όταν η αστυνομία αποκτά μια φωτογραφία ενός υπόπτου (από κινητό τηλέφωνο, κάμερα καταστήματος ή από μέσα κοινωνικής δικτύωσης), την ανεβάζει σε λογισμικό (π.χ. SARI στην Ιταλία, Clearview στις ΗΠΑ) που τη συγκρίνει με το αρχείο των αναφερόμενων φωτογραφιών.
4) Αστυνομικά drones: ιπτάμενες μηχανές που χρησιμοποιούνται για την παρακολούθηση μεγάλου πλήθους κατά τη διάρκεια πομπών, σταδίων ή έκτακτων επιχειρήσεων. Αυτά τα drones υπόκεινται επίσημα σε πολύ ισχυρά ρυθμιστικά όρια (ειδικά στην Ευρώπη με τον νόμο της ΕΕ για την τεχνητή νοημοσύνη). Τα τελευταία χρόνια διεξάγεται έντονος δικαστικός αγώνας κατά της παράνομης και επεμβατικής χρήσης αστυνομικών drones από ακτιβιστές πολιτικών δικαιωμάτων, εγγυητές της ιδιωτικής ζωής και διοικητικά δικαστήρια.
Τα κύρια νομικά ζητήματα εντοπίζονται στον ΓΚΠΔ· στη μεταφορά των οδηγιών για την αστυνομία στο εθνικό δίκαιο (οδηγία 2016/680 της ΕΕ) και στην πράξη της ΕΕ για την τεχνητή νοημοσύνη. Ο γενικός κανόνας υπαγορεύει ότι τα drones μπορούν να συλλέγουν μόνο πανοραμικές εικόνες και εικόνες με βάση τα συμφραζόμενα για τη ροή του πλήθους, χωρίς να ταυτοποιούν μεμονωμένα τους πολίτες ή να εφαρμόζουν αλγόριθμους αναγνώρισης προσώπου σε πραγματικό χρόνο.
Προφανώς δεν ήταν πάντα έτσι. Οι κύριες περιπτώσεις δικαστικών διαφορών και παραβιάσεων που διαπιστώθηκαν στην Ευρώπη αφορούν τη Γαλλία, την Ιταλία και την Ουγγαρία.
Στη Γαλλία, το 2020, η Νομαρχία της Αστυνομίας στο Παρίσι άρχισε να χρησιμοποιεί drones για την παρακολούθηση της κοινωνικής απόστασης και των διαδηλώσεων. Η ένωση La Quadrature du Net άσκησε έφεση και το Conseil d'État (το Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο της Γαλλίας) απαγόρευσε τη χρήση drones, κρίνοντας ότι συνιστούσε δυσανάλογη και παράνομη παρέμβαση. Τα επόμενα χρόνια από το 2023 έως το 2025, για να παρακάμψει τον αποκλεισμό, η γαλλική κυβέρνηση συμπεριέλαβε τη χρήση drones στον Νόμο για την Παγκόσμια Ασφάλεια. Το Conseil d'État παρενέβη και πάλι με αυστηρές αποφάσεις.
Στην Ιταλία, η Κρατική Αστυνομία και οι Καραμπινιέροι ακολουθούν αυστηρούς κανόνες εμπλοκής. Οι κύριες διαφορές, ωστόσο, έχουν προκύψει σε τοπικό επίπεδο (π.χ. αμφισβητούμενες υποθέσεις στο Τρεβίζο και σε άλλους δήμους) όπου οι Αρχές έχουν αγοράσει drones και λογισμικό παρακολούθησης ή ανάγνωσης πινακίδων κυκλοφορίας χωρίς να διενεργήσουν εκ των προτέρων την εκτίμηση επιπτώσεων που απαιτείται από τον GDPR. Η ιταλική αρχή προστασίας δεδομένων παρενέβη, επιβάλλοντας κυρώσεις στις τοπικές αρχές και εμποδίζοντας τη χρήση drones όταν υπήρχε κίνδυνος βιντεοσκόπησης ιδιωτικών χώρων ή συλλογής βιομετρικών δεδομένων.
Στην Ουγγαρία κατά τη διάρκεια διαδηλώσεων και πορειών στη Βουδαπέστη το 2025, οι δυνάμεις ασφαλείας χρησιμοποίησαν τεχνολογίες σάρωσης προσώπου για τον εντοπισμό και την επιβολή κυρώσεων στους συμμετέχοντες. Το επεισόδιο προκάλεσε τη σκληρή αντίδραση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και της Επιτροπής, καθώς το άρθρο 5 του νόμου της ΕΕ για την τεχνητή νοημοσύνη απαγορεύει ρητά τη χρήση απομακρυσμένης βιομετρικής ταυτοποίησης σε πραγματικό χρόνο σε δημόσιους χώρους.
Παρόλα αυτά, η αστυνομία παρακάμπτει ή ερμηνεύει τους κανόνες; Ναι φυσικά ! Η αστυνομία συχνά ισχυρίζεται ότι οι εικόνες που καταγράφονται από ψηλά είναι χαμηλής ανάλυσης και προορίζονται μόνο για τακτική διαχείριση πλήθους. Ωστόσο, η τεχνική εμπειρογνωμοσύνη δείχνει ότι τα σύγχρονα drones καταγράφουν ροές 4K που μπορούν να τροποποιηθούν μέσω μετα-επεξεργασίας ή ψηφιακού ζουμ, παραβιάζοντας ουσιαστικά την αρχή της ελαχιστοποίησης δεδομένων.
Ένα κρίσιμο σημείο αφορά το πόσο καιρό και πού αποθηκεύονται τα πλάνα της πορείας. Εάν το βίντεο καταγράφει πολίτες που δεν διαπράττουν κανένα έγκλημα και αποθηκεύεται σε διακομιστές της αστυνομίας, η ευρωπαϊκή νομολογία το θεωρεί παράνομη επεξεργασία.
Επιπλέον, η χρήση ρητρών έκτακτης ανάγκης χρησιμοποιείται μερικές φορές υπερβολικά για την έγκριση drones χωρίς τον προηγούμενο έλεγχο της δικαστικής αρχής ή του εγγυητή της ιδιωτικής ζωής.
Ωστόσο, το drone είναι μόνο το ιπτάμενο «διάνυσμα» μιας βιομετρικής κάμερας. Η αναγνώριση προσώπου είναι η υποκείμενη αρχιτεκτονική λογισμικού, η οποία λειτουργεί ανεξάρτητα από το αν τα οπτικά είναι τοποθετημένα σε drone, λάμπα δρόμου, στολή πράκτορα ή στρατιωτικό τακτικό tablet. Το φαινόμενο βρίσκεται σε μεγάλη εξέλιξη. Ας είμαστε σε εγρήγορση και ας μην ξεχνάμε τα λόγια της Shoshana Zuboff.
Γλαύκος Μπενίνι: Επαγγελματίας δημοσιογράφος και δοκιμιογράφος.
https://comedonchisciotte.org/
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου