«Μητρός τε καί πατρός καί τῶν ἄλλων προγόνων ἁπάντων τιμιώτερόν ἐστιν πατρίς καί σεμνότερον καί ἁγιώτερον καί ἐν μείζονι μοίρᾳ καί παρά θεοῖς καί παρ᾽ ἀνθρώποις τοῖς νοῦν ἔχουσι» ( Σωκράτης/Πλάτων:Κρίτων, 51β ). Ο ΑΓΩΝΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΤΡΙΔΑ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥΜΕΤΩΠΟΣ. Η ΕΛΛΑΣ, Η ΚΟΙΤΙΣ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΕΚΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΒΑΛΛΕΤΑΙ ΑΔΙΑΛΕΙΠΤΑ ΓΙΑ ΤΟΥΛΑΧΙΣΤΟΝ ΕΞΙ ΧΙΛΙΑΔΕΣ ΧΡΟΝΙΑ. Ο ΠΟΛΥΣΧΙΔΗΣ ΝΟΥΣ ΠΟΥ ΕΝΟΡΧΗΣΤΡΩΝΕΙ ΤΗΝ ΑΛΛΗΛΟΣΦΑΓΗ ΜΕΤΑΞΥ ΛΑΩΝ ΚΑΙ ΕΘΝΩΝ, ΚΡΥΒΕΤΑΙ ΣΤΟ ΣΚΟΤΑΔΙ ΓΙΑΤΙ ΤΟΝ ΤΥΦΛΩΝΕΙ ΑΚΟΜΑ ΤΟ ΦΩΣ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ. ΑΥΤΟΣ ΑΚΡΙΒΩΣ Ο ΗΛΙΟΣ ΑΠΟΤΥΠΩΝΕΤΑΙ ΣΤΟ ΔΕΚΑΕΞΑΚΤΙΝΟ ΣΥΜΒΟΛΟ ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΙΚΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΥ ΟΙΚΟΥ. Η ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΑ "ΔΙΟΔΟΤΟΣ" ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΡΧΑΙΟΠΡΕΠΗΣ ΟΥΤΕ ΝΕΩΤΕΡΙΚΗ. ΔΕΝ ΕΜΠΝΕΕΤΑΙ ΜΟΝΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑ Ή ΤΗΝ ΚΛΑΣΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ, ΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ, ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ, ΤΗΝ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ Ή ΤΗΝ ΝΕΟΤΕΡΗ ΙΣΤΟΡΙΑ. ΑΠΟΤΙΕΙ ΣΕΒΑΣΜΟ ΚΑΙ ΣΕ ΠΑΛΑΙΕΣ, ΠΑΤΡΩΕΣ ΘΡΗΣΚΕΙΕΣ, ΠΟΛΥΘΕΪΣΤΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ, ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ. ΚΑΙ ΕΜΠΝΕΕΤΑΙ ΑΠΟ ΟΛΑ ΑΥΤΑ ΜΑΖΙ, ΓΙΑΤΙ ΣΤΟ ΒΑΘΟΣ ΑΥΤΩΝ ΕΛΟΧΕΥΕΙ ΜΙΑ ΚΟΙΝΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΠΟΥ ΘΕΡΜΑΙΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΗΛΙΟ ΑΥΤΟ, Ο ΟΠΟΙΟΣ ΘΑ ΚΑΨΕΙ ΤΟΝ ΕΧΘΡΟ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΤΗΝ ΣΤΙΓΜΗ ΠΟΥ ΑΥΤΟΣ ΘΑ ΘΡΙΑΜΒΟΛΟΓΕΙ.

Καλλιτεχνική σύνθεση, ειδικά για τον Διόδοτο, από τη φίλη και αναγνώστρια Δ.Π.

Παρασκευή 20 Νοεμβρίου 2026

Η μεγαλύτερη επιτυχία της προπαγάνδας είναι να μας πείσει ότι δεν επηρεαζόμαστε από την προπαγάνδα

Πολύ δυνατό προχθεσινό άρθρο του Νορβηγού καθηγητού Γκλεν Ντίσεν - το μεγαλύτερο μέρος του άρθρου είναι αποσπάσματα από το βιβλίο του "Ρωσοφοβία - Προπαγάνδα στην Διεθνή Πολιτική" (2022)

 

Η προπαγάνδα συχνά συγχέεται με τα ψέματα, την εξαπάτηση και την παραπληροφόρηση. Πρόκειται για μια θεμελιώδη παρερμηνεία του ρόλου που πραγματικά διαδραματίζει η προπαγάνδα. Η προπαγάνδα δεν αποσκοπεί πρωτίστως στην παροχή ψευδών πληροφοριών, αλλά στην παράκαμψη της λογικής μέσω της χειραγώγησης της ασυνείδητης ομαδικής ψυχολογίας του κοινού. Ακόμη και οι αληθινές πληροφορίες μπορούν να αποτελέσουν προπαγάνδα, αν παρουσιάζονται με τρόπο που απευθύνεται στα συναισθήματα και στα ένστικτα, αντί για τη λογική σκέψη.

Η μεγαλύτερη επιτυχία της δυτικής προπαγάνδας ήταν, κατά πάσα πιθανότητα, το να πείσει το κοινό ότι η προπαγάνδα είναι κάτι που κάνουν μόνο τα αυταρχικά κράτη. Οι δυτικές δημοκρατίες, αντίθετα, υποτίθεται ότι απλώς παρέχουν πληροφορίες, προωθούν τις δημοκρατικές αξίες και εκπαιδεύουν τους πληθυσμούς τους. Αυτή η διάκριση είναι η ίδια προϊόν της προπαγάνδας, η οποία γίνεται λιγότερο αποτελεσματική μόλις οι άνθρωποι συνειδητοποιήσουν ότι χειραγωγούνται.



Η επιστήμη της δημιουργίας συναίνεσης

Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος αποτέλεσε σημείο καμπής στην ανάπτυξη της προπαγάνδας ως επιστήμης. Εκατομμύρια άνθρωποι κινητοποιήθηκαν για πόλεμο βιομηχανικής κλίμακας, συχνά με εξαιρετικό ενθουσιασμό, μέσω της έκκλησης στον πατριωτισμό, τον φόβο, την εθνική ταυτότητα και την ηθική ορθότητα. Η εμπειρία αυτή απέδειξε ότι η κοινή γνώμη μπορούσε να οργανωθεί και να χειραγωγηθεί με τρόπους που δεν εξαρτώνταν από ορθολογικά επιχειρήματα.

Ο Έντουαρντ Μπερνέις, ένας από τους ιδρυτές της σύγχρονης προπαγάνδας, αντλούσε σε μεγάλο βαθμό από το έργο του θείου του, Σίγκμουντ Φρόιντ. Ο Φρόιντ είχε διερευνήσει τον τρόπο με τον οποίο τα ασυνείδητα ένστικτα και η ομαδική ψυχολογία επηρεάζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά, υπερισχύοντας συχνά των ορθολογικών ικανοτήτων του ατόμου. Ο Μπερνέις αναγνώρισε τις πολιτικές επιπτώσεις: αν ήταν δυνατό να κατανοηθούν τα ασυνείδητα κίνητρα των ομάδων, τότε θα ήταν δυνατό να χειραγωγηθεί η κοινή γνώμη χωρίς οι άνθρωποι να το αντιλαμβάνονται.

Έχοντας εργαστεί στις αμερικανικές προπαγανδιστικές προσπάθειες κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, ο Μπερνέις εφάρμοσε στη συνέχεια αυτές τις μεθόδους στη διαφήμιση. Η εκστρατεία του για την προώθηση των τσιγάρων στις γυναίκες συνέδεε το κάπνισμα με τη γυναικεία χειραφέτηση, παρουσιάζοντας τα τσιγάρα ως «φακούς της ελευθερίας». Η εκστρατεία δεν αποσκοπούσε στο να πείσει τις γυναίκες ότι το κάπνισμα ήταν ευεργετικό. Αντίθετα, τα τσιγάρα συνδέονταν με την επιθυμία για ελευθερία και κοινωνικό κύρος.

Οι ίδιες αρχές εφαρμόζονται και στην πολιτική. Τα αυτοκίνητα προωθούνται στην αγορά συνδέοντάς τα με το κοινωνικό κύρος και τη σεξουαλική ελκυστικότητα, ενώ οι πόλεμοι παρουσιάζονται ως αγώνες για την ελευθερία, τη δημοκρατία και τον πολιτισμό. Ο προπαγανδιστής δεν χρειάζεται να επινοήσει αυτά τα ιδανικά. Αντίθετα, οι γνήσιες αξίες αξιοποιούνται για να κινητοποιήσουν την υποστήριξη προς πολιτικές που, διαφορετικά, θα δυσκολεύονταν να αντέξουν σε μια ορθολογική εξέταση.

Οι διεθνείς σχέσεις είναι ιδιαίτερα ευάλωτες στην προπαγάνδα, καθώς οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν ελάχιστη άμεση εμπειρία από τις χώρες και τις συγκρούσεις για τις οποίες καλούνται να διατυπώσουν ισχυρές απόψεις. Η πολυπλοκότητα της διεθνούς πολιτικής περιορίζεται σε γνωστά στερεότυπα, τα οποία παρέχουν νοητικές συντομεύσεις για την ερμηνεία των γεγονότων. Η πιο αποτελεσματική συντόμευση είναι ο διαχωρισμός του κόσμου σε «εμάς» και «αυτούς».


Η ψυχολογία του Καλού έναντι του Κακού

Οι άνθρωποι διαθέτουν ισχυρά ένστικτα ταύτισης με ομάδες. Η εθνικότητα, η θρησκεία, η ιδεολογία και ο πολιτισμός προσφέρουν αίσθημα ένταξης και ασφάλειας, ενώ οι εξωτερικές απειλές ενισχύουν την εσωτερική αλληλεγγύη. Ο προπαγανδιστής εκμεταλλεύεται αυτά τα ένστικτα αποδίδοντας ενάρετα χαρακτηριστικά στην «δική μας ομάδα» και κακόβουλες προθέσεις στην «άλλη ομάδα». «Εμείς» εκπροσωπούμε την ελευθερία, τη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τον πολιτισμό. «Αυτοί» εκπροσωπούν τον αυταρχισμό, την επιθετικότητα, την καταπίεση και τη βαρβαρότητα.

Αυτή η διχοτομία δημιουργεί μια ηθική ιεραρχία, στην οποία τα συμφέροντά μας μετατρέπονται σε παγκόσμιες αξίες, ενώ τα συμφέροντα των αντιπάλων απορρίπτονται ως παράνομα. Οι στρατιωτικές μας επεμβάσεις είναι ανθρωπιστικές επιχειρήσεις, ενώ εκείνες των αντιπάλων είναι απρόκλητοι πόλεμοι επιθετικότητας. Οι προσπάθειές μας να επηρεάσουμε ξένες κυβερνήσεις αποτελούν προώθηση της δημοκρατίας, ενώ παρόμοιες δραστηριότητες εκ μέρους των αντιπάλων συνιστούν παρέμβαση. Οι πληροφορίες μας είναι δημοσιογραφία, ενώ οι δικές τους είναι προπαγάνδα.

Καθώς τα στερεότυπα εδραιώνονται, τα αντιφατικά στοιχεία ερμηνεύονται έτσι ώστε να διατηρηθεί η καθιερωμένη αφήγηση. Η συμμόρφωση επιβραβεύεται ως ηθική αρετή, ενώ η διαφωνία γίνεται απόδειξη συμπάθειας προς τον εχθρό.

 

Γιατί οι δημοκρατίες εξαρτώνται από την προπαγάνδα

Η δημοκρατία βασίζεται στην αρχή ότι η κυριαρχία ανήκει στον λαό. Ο Μπερνέις και πολλοί άλλοι από τους πρώτους μελετητές της προπαγάνδας αναγνώρισαν, επομένως, ότι οι κυβερνήσεις που εξαρτώνται από τη συναίνεση του κοινού έχουν ισχυρά κίνητρα να δημιουργήσουν αυτή τη συναίνεση. Οι αυταρχικές κυβερνήσεις μπορούν να βασίζονται σε μεγαλύτερο βαθμό στον εξαναγκασμό, ενώ οι δημοκρατικές κυβερνήσεις πρέπει να πείσουν τον πληθυσμό να υποστηρίξει τις πολιτικές τους.

Ο Μπερνέις αναγνώρισε ότι η χειραγώγηση των καθιερωμένων συνηθειών και απόψεων αποτελούσε σημαντικό στοιχείο της δημοκρατικής κοινωνίας. Η εξάπλωση της δημοκρατίας, επομένως, δεν εξάλειψε την προπαγάνδα. Αντίθετα, αύξησε την πολιτική σημασία της επιρροής της κοινής γνώμης.

Ωστόσο, η προπαγάνδα απέκτησε αρνητικές συνειρμούς μετά τους δύο παγκόσμιους πολέμους. Ο Μπερνέις μετονόμασε το επάγγελμά του σε «δημόσιες σχέσεις», ενώ οι κυβερνήσεις υιοθέτησαν όλο και περισσότερο όρους όπως «δημόσια διπλωματία», «στρατηγική επικοινωνία» και «διαχείριση πληροφοριών». Οι μέθοδοι παρέμειναν οι ίδιες, αν και η ορολογία άλλαξε.

Η ίδια η έννοια της προπαγάνδας έγινε αντικείμενο προπαγάνδας. Η προπαγάνδα έγινε κάτι που συνδεόταν με τον αντίπαλο, ενώ οι προσπάθειές μας να διαμορφώσουμε την κοινή γνώμη παρουσιάζονταν ως εκπαίδευση και αντικειμενική ενημέρωση. Όσο περισσότερο πείθεται ένας λαός ότι η προπαγάνδα αποτελεί αποκλειστικά πρόβλημα άλλων κοινωνιών, τόσο λιγότερο ικανός γίνεται να αναγνωρίσει τη χειραγώγηση εντός του δικού του πολιτικού συστήματος.

 

Όταν η προπαγάνδα υπονομεύει την εθνική ασφάλεια

Η προπαγάνδα μπορεί να αποτελέσει ένα αποτελεσματικό μέσο της κρατικής εξουσίας. Κινητοποιεί πόρους, ενισχύει την εθνική ενότητα και ενθαρρύνει τις θυσίες για την επίτευξη συλλογικών στόχων. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητά της στην κινητοποίηση της αντιπαράθεσης δημιουργεί προβλήματα όταν αλλάζουν οι συνθήκες και καθίσταται αναγκαία η διπλωματία. Η παρουσίαση του αντιπάλου ως κακού συμβάλλει στην κινητοποίηση του κοινού για πόλεμο, όμως η επίτευξη μιας βιώσιμης ειρήνης μέσω της διπλωματίας καθίσταται προβληματική, καθώς το κοινό θα αντισταθεί σε οποιαδήποτε αμοιβαία κατανόηση και συμβιβασμό με το «κακό».

Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η αντισοβιετική προπαγάνδα συνέβαλε στην κινητοποίηση των δυτικών κοινωνιών ενάντια σε έναν ισχυρό γεωπολιτικό αντίπαλο. Ωστόσο, τα ίδια στερεότυπα περιπλέκουν τις προσπάθειες για την επίτευξη χαλάρωσης των εντάσεων και διαπραγματευτικών λύσεων. Όταν ο αντίπαλος παρουσιάζεται ως εγγενώς κακός, ο συμβιβασμός μετατρέπεται σε υποχωρητικότητα. Η διπλωματία ερμηνεύεται ως αδυναμία, ενώ η αναγνώριση των ανησυχιών των αντιπάλων για την ασφάλεια καθίσταται ηθικά ύποπτη.

Η επιμονή των αντιρωσικών στερεοτύπων μετά τον Ψυχρό Πόλεμο έχει συμβάλει στη διαμόρφωση ενός πολιτικού κλίματος στο οποίο οι σχέσεις με τη Ρωσία ερμηνεύονται μέσα από ηθικές κατηγορίες και όχι με βάση τη μεταβαλλόμενη ισορροπία δυνάμεων. Το μέσο που έχει σχεδιαστεί για την ενίσχυση της εθνικής ασφάλειας μπορεί, κατά συνέπεια, να μετατραπεί σε εμπόδιο για μια ορθολογική εξωτερική πολιτική.

 

Η επαναφορά της λογικής στη διεθνή πολιτική

Το πιο επικίνδυνο χαρακτηριστικό της προπαγάνδας δεν είναι ότι κάνει τους ανθρώπους να πιστεύουν ψέματα. Είναι ότι η προπαγάνδα μειώνει την ικανότητα των ανθρώπων να αναγνωρίζουν τα όρια της δικής τους κατανόησης.

Ένας πληθυσμός πεπεισμένος για την ηθική του υπεροχή γίνεται όλο και πιο απρόθυμος να εξετάσει τα συμφέροντα και τα κίνητρα των αντιπάλων του. Οι πολιτικές διαφωνίες μετατρέπονται σε δοκιμασίες πίστης, ενώ η αναζήτηση συμβιβασμού αντικαθίσταται από την ιδεολογική συμμόρφωση.

Μια ορθολογική εξωτερική πολιτική απαιτεί την αναγνώριση ότι όλα τα κράτη έχουν συμφέροντα, ότι οι ανταγωνιστικές ανησυχίες για την ασφάλεια πρέπει να γίνουν κατανοητές και ότι η ηθική υπεροχή δεν εξαλείφει την ανάγκη για διπλωματία.

Η κατανόηση ενός αντιπάλου δεν σημαίνει ότι πρέπει να δικαιολογούμε τις ενέργειές του. Είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη πολιτικών ικανών να εξασφαλίσουν μεγαλύτερη ασφάλεια. Το μεγαλύτερο εμπόδιο για την ειρήνη μπορεί, επομένως, να είναι η παρηγορητική πεποίθηση ότι εμείς καθοδηγούμαστε από τη λογική και τις καθολικές αξίες, ενώ οι αντίπαλοί μας καθοδηγούνται από την προπαγάνδα και τις παράλογες φιλοδοξίες.

 

Ο Glenn Diesen είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Νοτιοανατολικής Νορβηγίας (USN) και αναπληρωτής εκδότης στο περιοδικό «Russia in Global Affairs». Τα ερευνητικά ενδιαφέροντα του Diesen εστιάζονται στη γεωοικονομία, τον συντηρητισμό, τη ρωσική εξωτερική πολιτική και τη Μεγάλη Ευρασία.

 

glenndiesen.substack.com 

 

diodotos-k-t.blogspot.com 

 

 

 

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου